Hopp til innhald

  1. Home
  2. Design og håndverk Vg1ChevronRight
  3. StilhistorieChevronRight
  4. Art DecoChevronRight
SubjectMaterialFagstoff

Fagartikkel

Art Deco

Art deco var ei stilretning som prega Europa frå tidleg på 1920-talet. Den la vekt på det dekorative og brukte gjerne kostbare materiale. Typisk for perioden er glatte, straumlinja former og geometriske mønster.

Skulptur av det ikoniske bilmerket Chrysler. Foto.
På toppen av Chrysler-bygninga i New York finst ein skulptur av det ikoniske bilmerket Chrysler.

Nemninga art deco fekk stilretninga frå verdsutstillinga i Paris 1925, som heitte ”Exposition des Arts Decoratifs et Industriels Modernes”. Stilretninga henta inspirasjon frå kubismen, dei strenge formene til Bauhaus-skulen og straumlinja former i moderne teknologi.

Samstundes finn vi ikon frå det fjerne austen, frå antikkens Hellas og Roma, frå Afrika, India og maya- og aztekarkulturen. Men kanskje var det fantastiske funnet av grava til kong Tut-Ankh-Amon i Egypt ei heilt avgjerande inspirasjonskjelde.

Pectoralsmykke i gull med raudt og blått mønster. Foto.
Pectoralsmykke i gull funne i grava til Kong Tut-ankh-Amon.

Stilretninga utvikla seg vidare frå art noveau. Mens art nouveau er kjend for mjuke sinuskurver og bølgjande rørsler, kunne art deco ha meir aggressive sikksakk-mønster. Somme tenkjer på art noveau som ein meir feminint prega stil. Art deco, med si dyrking av maskiner og teknologi, kan verke som meir maskulin. Stilen eksperimenterte friskt med materiale som metall, plastikk og glas, i tillegg til kostbare materiale som bronse, elfenbein og ibenholt.

"Luksus og dekadanse"

Empire State Building i froskeperspektiv. Foto.
Empire State Building, New York.

Art deco blir ofte assosiert med luksus og dekadanse, dei gylne 20-åra då champagnen bobla der aksjespekulantane møttest. Stilen blei knytt til verdifulle møblar, klede og smykke. Typisk er det at dei store luksusbåtane "Ile de France" og "Normandie" blei designa i art deco.

Vi finn art deco i mange T-banestasjonar som blei bygde i forstadane til London på denne tida. Empire State- og Chrysler-bygningane i New York er to av fleire skyskraparar som er inspirerte av art deco. For ikkje å snakke om hovudkvarteret til den britiske etterretningsorganisasjonen M16 i London, bygt så seint som 1988–93.

Etter at byen Napier i New Zealand blei totalt øydelagd av eit jordskjelv i 1931, blei byen bygt opp igjen i gjennomført art deco-arkitektur.

Spora i norsk arkitektur etter art deco er mindre dominerande, men Studentersamfundet i Trondheim og Forum kino i Bergen er to døme.

Møbelproduksjon

Møblane i art deco-stilen er inspirerte både av louis seize-stilen og empire. Det blei lagt vekt på ein funksjonell stil prega av reinleik, abstraksjon og stilisering. Likevel må ein kunne påstå at art deco er ein overdådig stil, særleg i materialvalet. Treverk som macassar ebony, amboyna og rosewood var mykje brukt. Eksotiske materiale som perlemor, haiskinn, slangeskinn, elfenbein, knust og lakkert eggeskal, dessutan bladgull og bladsølv, blei ofte brukte til å dekorere møblane.

Nokre av dei fremste møbeldesignarane frå perioden var franskmannen Maurice Dufrene og irske Eileen Gray. I Noreg presenterte Harald Munthe-Kaas på Brukskunst Form og Farge-utstillinga i 1924 art deco-prega lenestolar og øyrelappstolar utforma med geometriske former og rette linjer.

Stol, bord og skåp i art deco-utforming. Illustrasjon.
Art deco-møblar designa av Roger Bal i 1933.

Interessa for nytt materiale i kunsthandverket var stor på 1930-talet. Belgiaren Leo Baekeland fann opp plastmaterialet bakelitt, som hadde unike formbare eigenskapar. Den finske arkitekten og møbeldesignaren Alvar Aalto eksperimenterte med nye former for maskinbehandla tre.

Grafisk formgiving

Dansande menneske i eit rundt rom. Art deco-plakat frå 1921.
Art deco-plakaten Dancing blei laga av Ann Harriet Fish i 1921.

Også i plakatdesign var stikkorda forenkling og abstraksjon viktige. Art deco-plakatane var veldig fargerike, energiske, frodige og dramatiske. Plakatane skulle uttrykkje fart og kraft, og moderne teknologi var eit populært motiv, som raske bilar, tog i stor fart og elegante passasjerbåtar.

Den fremste plakatkunstnaren i art deco er franskmannen Paul Colin. Det blei ei fornya interesse for art deco innanfor grafisk formgiving i 1980-åra, prega av assosiasjonar til film noir og det glade livet i mellomkrigstida.

Alle Poirot-filmane etter Agatha Christies bøker om den belgiske detektiven er blitt spelt inn i art deco-stil. Den filmen som likevel står fram som den klassiske art deco-filmen, er Fritz Lang sin Metropolis frå 1927.

Klede og hårmote

Fire kvinner med knelange skjørt og hattar i art deco-stil. Illustrasjon.
Art deco-kvardagsantrekk med hatt. Illustrasjon frå magasinet Delineator i 1928.

Klesmoten i art deco dreidde seg først og fremst om korleis kvinnene skulle kle seg. Kleda skulle ha ei lang og flat form, med korte skjørt. Kvinnene skulle ha praktiske klede som det var lett å røre seg i.

Klesdesignaren Paul Poiret frigjorde kvinnene frå det tronge korsettet. Det blei i staden vanleg å bruke ein stram hoftehaldar og ein separat brysthaldar. Designet på kjolane var geometrisk og kantete. Kvinnene skulle ha ein gutaktig figur, der hofter og rumpe blei skjulte. Kvinnelege kurver var avskaffa. Rette linjer var det som prega kleda.

Eit av dei meir spesielle påfunna av Paul Poiret var det såkalte hobble-skjørtet. "Cloche"-hatten kom til under art deco-perioden, og kvinnene kunne også iføre seg eksotiske turbanar på hovudet. Håret skulle vere kort også for damene, og frisyren ble kalla "bob", det vil seie "guteklipp".

Smykkedesign

Art deco-handspegel og halskjede på ei bordflate. Foto.
Art deco-handspegel og halskjede.

Smykkekunsten eksploderte under art deco. Smykka blei vågale og leikne, ofte bygde opp av enkle geometriske former som kvadrat, sirklar, rektangel og trekantar. Materiala var gull, sølv, platina og smaragdar.

Basisformene i art deco-smykka er utvikla frå modellar frå før den første verdskrigen. Dei ermelause kjolane oppfordra til bruk av armband, som gjerne var geometrisk leddelte.

Brosjene var som regel små, og blei borne på skuldra eller som ei nål i beltet eller i hatten. Stilens mest karakteristiske brosjedesign bestod av ein sentral ring i onyx eller krystall, dekorert med ein diamantinnsett rombe (lozenge), eventuelt med ei søyle på kvar side. Andre former kunne vere stiliserte dyr, tre eller blomar.

Jean Depres er ein av dei mest kjende smykkedesignarane i denne perioden. Elles høyrer Cartier-brørne og huset Van Cleef & Appels til dei legendariske namna i smykkekunsten frå perioden.

Art deco i Noreg

I Noreg er art deco særleg representert gjennom fleire middagsservise designa av Nora Gulbrandsen, som Porsgrunds Porselænsfabrik laga. Ho begynte å arbeide der i 1927, 33 år gammal, og enno ikkje ferdig med utdanninga ved Statens Handverks- og Kunstindustriskole. Året etter var ho kunstnarisk leiar.

Ved landsutstillinga i Bergen i 1928 fekk ho stor merksemd for sitt art deco-design med bilar, fly og tennisspelarar som motiv. I 1930 blei ein ny stor kolleksjon vist fram i Trondheim. Dekorane var no meir nonfigurative med breie band kombinerte med linjer som skapte kontrast. Underglasuren blei sprøytemåla svartgrå, tona frå mørk til lys. Saman med ein eller to klare overglasurfargar og gull, fekk ho fram ei spenning mellom flate og djupn. Dette gav gjenstandane eit energisk uttrykk.

Nora Gulbrandsen forlét Porsgrunds Porselænsfabrik i 1946 etter usemje med den nye leiinga. Ho starta ein keramisk verkstad i Oslo, som ho dreiv fram til midten av 1960-åra.

Læringsressursar

Stilhistorie

Kva er kjernestoff og tilleggsstoff?
SubjectEmne

Læringssti

SubjectEmne

Fagstoff

  • SubjectMaterialFagstoff

    Renessansen

  • SubjectMaterialFagstoff

    Barokken

  • SubjectMaterialFagstoff

    Rokokko

  • SubjectMaterialFagstoff

    Klassisisme

  • SubjectMaterialFagstoff

    Romantikken

  • SubjectMaterialFagstoff

    Historisme

  • SubjectMaterialFagstoff

    Art nouveau

  • SubjectMaterialFagstoff

    Modernisme

  • SubjectMaterialFagstoff

    Retrodesign

  • SubjectMaterialFagstoff

    Popdesign

  • SubjectMaterialFagstoff

    Minimalisme

  • SubjectMaterialFagstoff

    Kunst i det gamle Egypt

    Tilleggsstoff er fagstoff
    AdditionalTilleggstoff
  • SubjectMaterialFagstoff

    Pompeii

    Tilleggsstoff er fagstoff
    AdditionalTilleggstoff
  • SubjectMaterialFagstoff

    Hagia Sofia

    Tilleggsstoff er fagstoff
    AdditionalTilleggstoff
  • SubjectMaterialFagstoff

    Hva er en stavkirke?

    Tilleggsstoff er fagstoff
    AdditionalTilleggstoff
  • SubjectMaterialFagstoff

    Urnes stavkyrkje

    Tilleggsstoff er fagstoff
    AdditionalTilleggstoff
  • SubjectMaterialFagstoff

    Nidarosdomen: Spissbue eller gotisk bue

    Tilleggsstoff er fagstoff
    AdditionalTilleggstoff
  • SubjectMaterialFagstoff

    St. Denis

    Tilleggsstoff er fagstoff
    AdditionalTilleggstoff
  • SubjectMaterialFagstoff

    Funn fra norsk middelalder

    Tilleggsstoff er fagstoff
    AdditionalTilleggstoff
  • SubjectMaterialFagstoff

    Sølv i Renessansen

    Tilleggsstoff er fagstoff
    AdditionalTilleggstoff
  • SubjectMaterialFagstoff

    Manierismen

    Tilleggsstoff er fagstoff
    AdditionalTilleggstoff
  • SubjectMaterialFagstoff

    Seinbarokk

    Tilleggsstoff er fagstoff
    AdditionalTilleggstoff
  • SubjectMaterialFagstoff

    Porselen i barokken

    Tilleggsstoff er fagstoff
    AdditionalTilleggstoff
  • SubjectMaterialFagstoff

    Utskjæringer i tre og elfenben i senbarokken

    Tilleggsstoff er fagstoff
    AdditionalTilleggstoff
  • SubjectMaterialFagstoff

    Rokokkotida

    Tilleggsstoff er fagstoff
    AdditionalTilleggstoff
  • SubjectMaterialFagstoff

    Rokokkostolar

    Tilleggsstoff er fagstoff
    AdditionalTilleggstoff
  • SubjectMaterialFagstoff

    Interiør, bruksgjenstander og klær på 1700-tallet

    Tilleggsstoff er fagstoff
    AdditionalTilleggstoff
  • SubjectMaterialFagstoff

    Den franske revolusjonen sin innverknad på stilhistoria

    Tilleggsstoff er fagstoff
    AdditionalTilleggstoff
  • SubjectMaterialFagstoff

    Art Nouveau

    Tilleggsstoff er fagstoff
    AdditionalTilleggstoff
  • SubjectMaterialFagstoff

    Modernisme

    Tilleggsstoff er fagstoff
    AdditionalTilleggstoff
  • SubjectMaterialFagstoff

    Internasjonal stil i arkitekturen

    Tilleggsstoff er fagstoff
    AdditionalTilleggstoff
  • SubjectMaterialFagstoff

    Funksjonalistisk arkitektur

    Tilleggsstoff er fagstoff
    AdditionalTilleggstoff
  • SubjectMaterialFagstoff

    Interesse for Art Deco

    Tilleggsstoff er fagstoff
    AdditionalTilleggstoff
  • SubjectMaterialFagstoff

    Skandinavisk kitch

    Tilleggsstoff er fagstoff
    AdditionalTilleggstoff
  • SubjectMaterialFagstoff

    Popkunsten

    Tilleggsstoff er fagstoff
    AdditionalTilleggstoff
  • SubjectMaterialFagstoff

    Ellinor Flor om moter

    Tilleggsstoff er fagstoff
    AdditionalTilleggstoff
  • SubjectMaterialFagstoff

    Ekornesbua

    Tilleggsstoff er fagstoff
    AdditionalTilleggstoff
SubjectEmne

Oppgaver og aktiviteter

SubjectEmne

Kildemateriale