Hopp til innhald

  1. Home
  2. Design og håndverk Vg1ChevronRight
  3. StilhistorieChevronRight
  4. FunksjonalismenChevronRight
SubjectMaterialFagstoff

Fagartikkel

Funksjonalismen

På mange måtar er funksjonalismen meir eit program for god design enn ein klart definert stilart. Den skulle vere eit idégrunnlag arkitektar og designarar kunne bruke til å lage ting som skulle dekkje behova til vanlege menneske. Idealet var eit enkelt formspråk, der form skulle følgje funksjon.

Illustrasjon av byggingen av Eiffeltårnet i 1888
Illustrasjon av byggingen av Eiffeltårnet i 1888

I dag snakker vi gjerne om "funkishus". "Funkis" er ei forkorting for funksjonalisme. Retninga oppstod i perioden 1920 til 1940 og høyrer til under modernismen. La oss ta utgangspunkt i Eiffeltårnet, som blei bygd til verdsutstillinga i Paris så tidleg som i 1889. For samtida var dette byggverket med dei nakne jernbjelkane som strekte seg mot himmelen eit mirakel av ingeniørkunst. Jernet hadde blitt billigare, og kombinert med oppfinninga av armert betong, kunne ein no byggje store hallar med flatt tak, støtta opp berre med tynne jernsøyler.

Moderne arkitektur

Den austerrikske arkitekten Otto Wagner, som hadde teikna hus i jugend-stil, gav i 1896 ut ei bok han kalla "Moderne arkitektur", der han skreiv: "Nye menneskelege oppgåver og synspunkt krev ei forandring eller nyordning av dei eksisterande stilane". Han teikna i 1909-12 ei bustadblokk i Neustiftgasse 40 i Wien etter det han meinte skulle vere dei nye prinsippa – funksjonalismen.

Av andre sentrale arkitektar som fremja den nye stilarten, må nemnast tyskamerikanaren Ludwig Mies van der Rohe, sveitsaren Charles-Edouard Jeanneret, betre kjend under kunstarnamnet Le Corbusier, og finnen Hugo Alvar Henrik Aalto. Dei var alle tre fødde i siste halvdelen av 1880-talet, og hadde sine mest formande år etter første verdskrig. Van der Rohe sette seg som mål å skape ein ny stil som skulle varsle om ei ny tid, liksom gotikken gjorde i mellomalderen. Allereie i 1921 teikna han eit oppsiktsvekkjande forslag til ein skyskrapar bygd berre i glas. I 1937 måtte han på grunn av dei politiske forholda i heimlandet emigrere til USA, der han teikna ei rekkje høghus i den nye stilen, blant desse blir Seagram-bygningen i New York frå 1957 sett på som eit høgdepunkt i moderne høghusarkitektur. Van der Rohe kalla sjølv den nye stilen for internasjonal stil. Han skal vere den første som formulerte slagordet "less is more" (mindre er meir).

Le Corbusier

Le Corbusier gjekk tilbake til renessansen for å få proporsjonane i det han gjorde til å bli riktige. Han baserte seg på det gylne snittet, og formulerte fem punkt for design av hus:

  1. Bruk av stolpar av armert betong saman med golv av same materiale, slik at hagen kunne gå inn under huset.
  2. Bruk av takterrassar for å minske arealet huset opptok.
  3. Bruk av ei opa løysing for å gjere det mogeleg med fleksibel innreiing og at ein slapp å bruke plass på innvendige vegger.
  4. Bruk av horisontale vindaugo for å få ei jamnare fordeling av lys.
  5. Bruk av den slette fasaden som mest funksjonell og estetisk.
Le Corbusier er en av 1900-tallets mest innflytelsesrike arkitekter og en av funksjonalismens største pionerer.
Le Corbusier er ein av 1900-talet mest innflytelsesrike arkitekter og ein av funksjonalismen sin største pionerer.

Le Corbusier ønskte ei kraftig forenkling av innreiinga av bustaden, og han har designa ei rekkje spennande møblar. Liggjestolen hans har blitt ein klassikar. Vegger blei fjerna der dei ikkje var absolutt nødvendige, eller dei kunne flyttast. Frå 1930 interesserte han seg særlig for byplanlegging. Han var overtydd om at arkitektur i det 20. hundreåret ikkje ville handle om den enkelte bygningen, men om korleis byen som heilskap var organisert.

Alvar Alto

Alvar Alto blei tidleg kjend som ein funksjonalist som søkte etter enkle, geometriske, vakre og samtidig velfungerande bygningar. Typisk for Altos arkitektur er at han tek tak i dei reine linjene i funksjonalismen og bryt dei opp i organiske bogar. Blant hans mest kjende verk er Finlandiahuset i Helsingfors, nokre studentbustader ved Massachusetts Institute of Technology, eit kunstmuseum i Shiraz i Iran og bustadområde i Seinäjoki og Zürich.

DILL restaurant på Reykjavik designet av finske Alvar Alto.
DILL restaurant på Reykjavik designa av finske Alvar Alto.

Saman med kona Aino Alto arbeidde han også med glasdesign. Eit av dei mest kjende eksempla er den såkalla Aalto-vasen, men det finske glasbruket Iittala har produsert ei lang rekkje glas designa av Aino og Alvar Alto. Alvar Alto har også sett merke etter seg som møbeldesignar. Særleg er det mange stolar som lever vidare etter han i designhistoria. Det var tre- og firbeinte krakkar, stolar og lenestolar.

Bauhaus

Alle desse arkitektane og formgivarane bygde på erfaringane frå Bauhaus-skolen i Tyskland, som blei grunnlagd i 1919 av arkitekten Walter Gropius. Skolen var ei vidareføring av Henry van de Veldes kunsthandverksskole i Weimar, og prøvde å byggje bru mellom "kunst" og ”handverk”. Ein av lærarane på Bauhaus-skolen heitte Johannes Itten, mest kjend for fargeteorien sin, men også ein nybrotsmann innanfor kunstpedagogikken. Han utfordra nemleg elevane til å arbeide heilt fritt med form, farge og materialbruk. Eit kjent eksempel på eit designmøbel frå Bauhaus-skolen er Marcel Breuers stålrørsstol "Wassily" frå 1925. Skolen blei stengd av nazistane i 1933, og mange lærarar og elevar flytte då til USA. Ei anna rørsle som inspirerte funksjonalismen var De Stijl-gruppa i Nederland med Gerrit Rietveld som sin førande representant. Dei reindyrka abstraksjon og universalitet gjennom reduksjon av uttrykket utelukkande til form og farge. Deira visuelle komposisjonar blei forenkla ned til horisontale og vertikale retningar, og dei brukte berre primærfargane raudt, blått og gult saman med svart og kvitt. De Stijl påverka ikkje berre måleriet, men også den internasjonale stilen i arkitekturen, interiørdesign og mote.

I stuen fra Frogner kan man se stoler designet av Marcel Breuer.
I stova frå Frogner kan ein sjå stoler designa av Marcel Breuer.

Funksjonalismen i Noreg

Eit av dei første funksjonalistiske bygga i Norden var Skansen restaurant ved Akershus festning i Oslo. Det blei teikna av Lars Thalian Backer i 1926, og rive med riksantikvaren som pådrivar i 1970. Backer teikna også Ekebergrestauranten frå 1929, som etter omfattande restaurering blei gjenopna i 2005. Bygget var då blitt freda i 2002. Elles stod dei to badeanlegga, Ingierstrand Bad på austsida av fjorden, teikna av Ole Lind Schistad og Eyvind Moestue, og Hvalstrand Bad på vestsida, teikna av André Peters, begge ferdige i 1934. I Bergen er forretningsgarden til AS Sundt & Co på Torgalmenningen som det første funkisbygget som blei freda, i 1988. Betegnelsen funkis, som ofte blir nytta om bygningar med ein funksjonalistisk arkitektur, er eit lånord frå svensk. I Trondheim er Telegrafbygningen frå 1940 eit typisk funkisbygg teikna av Peter Daniel Hofflund.

Ekebergrestauranten er tegnet av Backer, og er en bygning i funkis stil.
Ekebergrestauranten er teikna av Backer, og er ein bygning i funkis stil.

Industridesign

Vi har i denne presentasjonen av funksjonalismen lagt hovudvekta på arkitektur og møbeldesign, men det er innlysande at den trua på ein ny industriell tidsalder som prega funksjonalistane også la grunnlaget for det som vi i dag kallar industridesign, som går ut på å planleggje og teikne produkt for industriell produksjon.

Lenke til fagartikkel om Industridesign på ndla.no

Klede og mote

Herremoten endra seg litt på 1920- og 30-talet. Redingoten og diplomatfrakken var for lengst gått av moten. Jakkedressen var nærmast einerådande til kvardags, sjakett kunne brukast til pent formiddagsantrekk og smoking til selskap og livkjole til galla. Vi snakkar no naturlegvis om motebildet for dei høgare sosiale laga i samfunnet. Den høge, stive skjortesnippen blei avløyst av ein låg, blaut snipp. Til daglegantrekket høyrde små, lyse gamasjar. Ein verkeleg herre pynta seg gjerne med ein velpleidd bart. Det oppstod sports- og fritidsantrekk som både kunne brukast av damer og herrar.

Læringsressursar

Stilhistorie

Kva er kjernestoff og tilleggsstoff?
SubjectEmne

Læringssti

SubjectEmne

Fagstoff

  • SubjectMaterialFagstoff

    Renessansen

  • SubjectMaterialFagstoff

    Barokken

  • SubjectMaterialFagstoff

    Rokokko

  • SubjectMaterialFagstoff

    Klassisisme

  • SubjectMaterialFagstoff

    Romantikken

  • SubjectMaterialFagstoff

    Historisme

  • SubjectMaterialFagstoff

    Art Nouveau

  • SubjectMaterialFagstoff

    Modernisme

  • SubjectMaterialFagstoff

    Art Deco

  • SubjectMaterialFagstoff

    Retrodesign

  • SubjectMaterialFagstoff

    Popdesign

  • SubjectMaterialFagstoff

    Minimalisme

  • SubjectMaterialFagstoff

    Kunst i det gamle Egypt

    Tilleggsstoff er fagstoff
    AdditionalTilleggstoff
  • SubjectMaterialFagstoff

    Pompeii

    Tilleggsstoff er fagstoff
    AdditionalTilleggstoff
  • SubjectMaterialFagstoff

    Hagia Sofia

    Tilleggsstoff er fagstoff
    AdditionalTilleggstoff
  • SubjectMaterialFagstoff

    Hva er en stavkirke?

    Tilleggsstoff er fagstoff
    AdditionalTilleggstoff
  • SubjectMaterialFagstoff

    Urnes stavkyrkje

    Tilleggsstoff er fagstoff
    AdditionalTilleggstoff
  • SubjectMaterialFagstoff

    Nidarosdomen: Spissbue eller gotisk bue

    Tilleggsstoff er fagstoff
    AdditionalTilleggstoff
  • SubjectMaterialFagstoff

    St. Denis

    Tilleggsstoff er fagstoff
    AdditionalTilleggstoff
  • SubjectMaterialFagstoff

    Funn fra norsk middelalder

    Tilleggsstoff er fagstoff
    AdditionalTilleggstoff
  • SubjectMaterialFagstoff

    Sølv i Renessansen

    Tilleggsstoff er fagstoff
    AdditionalTilleggstoff
  • SubjectMaterialFagstoff

    Manierismen

    Tilleggsstoff er fagstoff
    AdditionalTilleggstoff
  • SubjectMaterialFagstoff

    Seinbarokk

    Tilleggsstoff er fagstoff
    AdditionalTilleggstoff
  • SubjectMaterialFagstoff

    Porselen i barokken

    Tilleggsstoff er fagstoff
    AdditionalTilleggstoff
  • SubjectMaterialFagstoff

    Utskjæringer i tre og elfenben i senbarokken

    Tilleggsstoff er fagstoff
    AdditionalTilleggstoff
  • SubjectMaterialFagstoff

    Rokokkotida

    Tilleggsstoff er fagstoff
    AdditionalTilleggstoff
  • SubjectMaterialFagstoff

    Rokokkostolar

    Tilleggsstoff er fagstoff
    AdditionalTilleggstoff
  • SubjectMaterialFagstoff

    Interiør, bruksgjenstander og klær på 1700-tallet

    Tilleggsstoff er fagstoff
    AdditionalTilleggstoff
  • SubjectMaterialFagstoff

    Den franske revolusjonen sin innverknad på stilhistoria

    Tilleggsstoff er fagstoff
    AdditionalTilleggstoff
  • SubjectMaterialFagstoff

    Art Nouveau

    Tilleggsstoff er fagstoff
    AdditionalTilleggstoff
  • SubjectMaterialFagstoff

    Modernisme

    Tilleggsstoff er fagstoff
    AdditionalTilleggstoff
  • SubjectMaterialFagstoff

    Internasjonal stil i arkitekturen

    Tilleggsstoff er fagstoff
    AdditionalTilleggstoff
  • SubjectMaterialFagstoff

    Funksjonalistisk arkitektur

    Tilleggsstoff er fagstoff
    AdditionalTilleggstoff
  • SubjectMaterialFagstoff

    Interesse for Art Deco

    Tilleggsstoff er fagstoff
    AdditionalTilleggstoff
  • SubjectMaterialFagstoff

    Skandinavisk kitch

    Tilleggsstoff er fagstoff
    AdditionalTilleggstoff
  • SubjectMaterialFagstoff

    Popkunsten

    Tilleggsstoff er fagstoff
    AdditionalTilleggstoff
  • SubjectMaterialFagstoff

    Ellinor Flor om moter

    Tilleggsstoff er fagstoff
    AdditionalTilleggstoff
  • SubjectMaterialFagstoff

    Ekornesbua

    Tilleggsstoff er fagstoff
    AdditionalTilleggstoff
SubjectEmne

Oppgaver og aktiviteter

SubjectEmne

Kildemateriale