Hopp til innhald

  1. Home
  2. Design og håndverk Vg1ChevronRight
  3. StilhistorieChevronRight
  4. Romansk stilhistorieChevronRight
SubjectMaterialFagstoff

Fagartikkel

Romansk stilhistorie

Nemninga "romansk" oppstod først på 1800-talet og blei brukt for å beskrive den førgotiske byggekunsten på 1000- og 1100-talet. Dei ustabile politiske og økonomiske forholda i Vest-Europa førde til vanskelege kår for kunsten.

Basilica Santa Croce, ei hvit kyrkje, med mange menneske framom. Foto.
Basilica Santa Croce er den største Fransiskanerkyrkja i verda. Det er gravstaden til Michelangelo, Machiavelli, Galileo Galilei, Rossini, Ghiberti og mange andre berømte italienarar.

Kunsten sin beskyttar

Jord var grunnlaget for rikdom i føydalsystemet i mellomalderen. Kyrkja blei ein stor jordeigar. I tillegg var gåver frå truande ei viktig inntekt for kyrkja. Mange pilegrimar reiste til heilage stader, som Roma i Italia og Santiago de Compostela i Nord-Spania. Der oppsøkte dei heilage gjenstandar i kyrkjene.

Relikviar er kroppsdelar eller gjenstandar som har tilhøyrt heilage personar. Mange meinte relikviane hadde lækjande kraft. Det blei viktig for kyrkjene å oppbevare dei trygt, samtidig som dei skulle vere tilgjengelege for pilegrimar. Relikviane blei lagde i helgenskrin. Ved desse skrina kom det inn offergåver. Inntekta gjorde at dei kunne byggje nye kyrkjer og byggje om på gamle. Kyrkja blei på denne måten kunstens største beskyttar. Kyrkjebygga blei utsmykka med måleri og tekstilar, og dei blei utstyrte med altar, lysestakar og korgitter av tre eller jern.

Seniorkurator Anne Kjelberg ønskjer oss velkomen til ei omvising blant tekstilane i Kunstindustrimuseet i Oslo med å vise oss sjølve juvelen i samlinga: Baldisholteppet. Det er truleg eit romansk veggteppe vove i gobelinteknikk frå siste halvdel av 1100-talet. Det blei funne i 1879 ved riving av Baldishol kyrkje på Nes i Hedmark. Dette er eit av dei få bevarte tekstilane i Europa før 1200, og det einaste i Norden.

Baldisholteppet

Romanske kyrkjer

Stavkyrkje i norsk landskap med steinmur framom. Foto.
Urnes stavkyrkje

Det blei bygd to typar kyrkjer: basilikatypen, med sideskip og tretak, og martyriontypen, som hadde kvelva tak og var mykje mindre.

Basilikatypen var teken i bruk av dei første kristne i Roma, og den heldt seg stort sett uendra i det sentrale Italia og opp til den gotiske tida.

Martyrionkyrkja er ikkje så lett å kjenne att som basilikatypen, men utbreiinga svarer til utbreiinga av Romarriket på 400-talet. Det blei gjerne brukt mindre steinar frå distriktet, murstein eller tilskorne steinblokker. Dette gjorde at muraren blei meir ein steinhandverkar enn ein bilethoggar.

I Noreg har vi teke vare på ein spesiell type romanske kyrkjebygg i tre: stavkyrkjene. Stavkyrkjene representerer den mest avanserte typen trekonstruksjonar som var utbreidd i Nord-Europa i mellomalderen.

Av om lag 1300 stavkyrkjer finst det eit fåtal tilbake – i Noreg er det 28. Den eldste og mest spesielle av dei er Urnes stavkyrkje. Denne kyrkja er bygd i Luster i Sogn i 1130-åra. Den har ein rein romansk stil med bogar på søyler og bygningsdekor utvikla i Europa tidleg på 1100-talet, tilpassa norske handverkstradisjonar. I 1979 blei Urnes stavkyrkje sett på UNESCO si liste over verdsarvstader.

I Gamle Aker kyrkje i Oslo har vi også eit einaste døme på ei romansk steinkyrkje av basilikatypen. Den romanske stilarten blir også kalla rundbogestil.

Gullsmedhandverk

Ei kule i gull med eit kors oppå, som er dekorert med edelsteinar. Foto.
Gull som er dekorert med edelsteinar. Tysk handverk frå det 12. hundreåret.

Også det romanske gullsmedhandverket var først knytt til behova til kyrkja, men kunnskapane blei gradvis overførde til verdslege gullsmedar.

Handverksmeistrar gjekk saman i laug for å ta vare på faglege, politiske og økonomiske interesser. Gullsmedane i London etablerte eit laug i 1180. Her var juveleren og gullsmeden same person. Bruken av smykke må ha auka mot slutten av den romanske stilperioden. Framleis var gull det mest prestisjefylte materialet. Men krossfararane førde med seg mykje nytt materiale til smykke frå Konstantinopel. Edelsteinar blei ikkje berre brukte på grunn av venleiken sin. Ulike edelsteinar kunne også verne den som bar dei mot ulike sjukdommar og andre skadar. Pyntegjenstandane kunne også ha praktisk nytte, som belte, brosjer og signetringar.

Romanske møblar

Møblane som blei laga i den romanske perioden, var mest for kyrkja og overklassen. Dei fattige klarte seg med ei svært enkelt samanspikra seng eller berre eit leie av halm på golvet. Dei hadde ei kiste til å lagre eigedelane sine i og ein planke, halden oppe av tre støttebein, som kunne brukast som matbord.

Det var helst tømmermannen som laga bord og benker. Dei få stolane som fanst i privat eige, var bygde opp av dreia stolpar eller stokkar. Dei hadde altså dreiebenkar på denne tida. Kyrkjemøblane, derimot, var svært forseggjorde og dekorerte med utskjeringar eller måleri etter mønster av romerske møblar. Bogar og kurver var den dominerande designen. I utskjeringane blei det brukt enkle dyre- og plantefigurar. Stolryggane kunne ofte avspegle kyrkjefasaden med to tårn. Men kyrkjelyden hadde ikkje noko å sitje på – folk stod under dei lange gudstenestene.

Altaret med ein trestol framom i Urnes stavkyrkje i Sogn. Foto.
Alteret i Urnes stavkyrkje i Sogn


Den romanske stilperioden var samtidig med vikingtida, og dei viktigaste møblane vi kjenner frå Norden, er stolar og kister av tre. I Oseberg- og Gokstad-skipa fanst både stolar, senger og kostar.

Kistene ser uventa moderne ut med boltar og hengjelås. Ein vanleg stol hadde tre bein og eit "D"-forma sete. Det mest vanlege verkar å vere at to av beina var plasserte i kvart sitt hjørne i forkant, og det tredje midt på bogen i bakkant.

Tekstilproduksjon i Noreg

I Noreg var ull og vadmål dei mest vanlege tekstilane for å lage klede. Importerte stoff frå utlandet var berre for dei rike. Mennene hadde vanlegvis ein kort kjortel og langbrok då dei arbeidde. Dersom dei brukte ein lang kjortel, hadde dei lange strømper under, gjerne saman med ei kort underbukse.

Folk flest brukte ullvottar og ei hette som gjekk ned over skuldrene. Mektige menn bar i tillegg ei farga kappe og hanskar. Også kvinnene hadde ei kort underbukse og strømper. Utanpå brukte kvinnene ein kjortel. Dersom han var rett i snittet, brukte dei belte. Ytst bar kvinnene ei kappe. På hovudet kunne kvinnene ha eit skaut eller hovudlin.

Læringsressursar

Stilhistorie

Kva er kjernestoff og tilleggsstoff?
SubjectEmne

Læringssti

SubjectEmne

Fagstoff

  • SubjectMaterialFagstoff

    Renessansen

  • SubjectMaterialFagstoff

    Barokken

  • SubjectMaterialFagstoff

    Rokokko

  • SubjectMaterialFagstoff

    Klassisisme

  • SubjectMaterialFagstoff

    Romantikken

  • SubjectMaterialFagstoff

    Historisme

  • SubjectMaterialFagstoff

    Art Nouveau

  • SubjectMaterialFagstoff

    Modernisme

  • SubjectMaterialFagstoff

    Art Deco

  • SubjectMaterialFagstoff

    Retrodesign

  • SubjectMaterialFagstoff

    Popdesign

  • SubjectMaterialFagstoff

    Minimalisme

  • SubjectMaterialFagstoff

    Kunst i det gamle Egypt

    Tilleggsstoff er fagstoff
    AdditionalTilleggstoff
  • SubjectMaterialFagstoff

    Pompeii

    Tilleggsstoff er fagstoff
    AdditionalTilleggstoff
  • SubjectMaterialFagstoff

    Hagia Sofia

    Tilleggsstoff er fagstoff
    AdditionalTilleggstoff
  • SubjectMaterialFagstoff

    Hva er en stavkirke?

    Tilleggsstoff er fagstoff
    AdditionalTilleggstoff
  • SubjectMaterialFagstoff

    Urnes stavkyrkje

    Tilleggsstoff er fagstoff
    AdditionalTilleggstoff
  • SubjectMaterialFagstoff

    Nidarosdomen: Spissbue eller gotisk bue

    Tilleggsstoff er fagstoff
    AdditionalTilleggstoff
  • SubjectMaterialFagstoff

    St. Denis

    Tilleggsstoff er fagstoff
    AdditionalTilleggstoff
  • SubjectMaterialFagstoff

    Funn fra norsk middelalder

    Tilleggsstoff er fagstoff
    AdditionalTilleggstoff
  • SubjectMaterialFagstoff

    Sølv i Renessansen

    Tilleggsstoff er fagstoff
    AdditionalTilleggstoff
  • SubjectMaterialFagstoff

    Manierismen

    Tilleggsstoff er fagstoff
    AdditionalTilleggstoff
  • SubjectMaterialFagstoff

    Seinbarokk

    Tilleggsstoff er fagstoff
    AdditionalTilleggstoff
  • SubjectMaterialFagstoff

    Porselen i barokken

    Tilleggsstoff er fagstoff
    AdditionalTilleggstoff
  • SubjectMaterialFagstoff

    Utskjæringer i tre og elfenben i senbarokken

    Tilleggsstoff er fagstoff
    AdditionalTilleggstoff
  • SubjectMaterialFagstoff

    Rokokkotida

    Tilleggsstoff er fagstoff
    AdditionalTilleggstoff
  • SubjectMaterialFagstoff

    Rokokkostolar

    Tilleggsstoff er fagstoff
    AdditionalTilleggstoff
  • SubjectMaterialFagstoff

    Interiør, bruksgjenstander og klær på 1700-tallet

    Tilleggsstoff er fagstoff
    AdditionalTilleggstoff
  • SubjectMaterialFagstoff

    Den franske revolusjonen sin innverknad på stilhistoria

    Tilleggsstoff er fagstoff
    AdditionalTilleggstoff
  • SubjectMaterialFagstoff

    Art Nouveau

    Tilleggsstoff er fagstoff
    AdditionalTilleggstoff
  • SubjectMaterialFagstoff

    Modernisme

    Tilleggsstoff er fagstoff
    AdditionalTilleggstoff
  • SubjectMaterialFagstoff

    Internasjonal stil i arkitekturen

    Tilleggsstoff er fagstoff
    AdditionalTilleggstoff
  • SubjectMaterialFagstoff

    Funksjonalistisk arkitektur

    Tilleggsstoff er fagstoff
    AdditionalTilleggstoff
  • SubjectMaterialFagstoff

    Interesse for Art Deco

    Tilleggsstoff er fagstoff
    AdditionalTilleggstoff
  • SubjectMaterialFagstoff

    Skandinavisk kitch

    Tilleggsstoff er fagstoff
    AdditionalTilleggstoff
  • SubjectMaterialFagstoff

    Popkunsten

    Tilleggsstoff er fagstoff
    AdditionalTilleggstoff
  • SubjectMaterialFagstoff

    Ellinor Flor om moter

    Tilleggsstoff er fagstoff
    AdditionalTilleggstoff
  • SubjectMaterialFagstoff

    Ekornesbua

    Tilleggsstoff er fagstoff
    AdditionalTilleggstoff
SubjectEmne

Oppgaver og aktiviteter

SubjectEmne

Kildemateriale