1. Home
  2. Design og håndverk Vg1ChevronRight
  3. StilhistorieChevronRight
  4. Gresk stilhistorieChevronRight
SubjectMaterialFagstoff

Fagartikkel

Gresk stilhistorie

Det er særleg to ting ettertida har arva etter den greske stilhistoria. Det første er tre typar søyler som heldt taket på dei store tempelbygningane oppe: doriske, joniske og korintiske søyler. Det andre er den antikke skulpturkunsten som viser menneskekroppen i naturtru og dynamisk utføring.

Bilde av Acropolis
Utsikt over Acropolis i byen Athen. Eit måleri av Thomas Horner.

Kunsthistorikarane deler gjerne perioden i fire: Den geometriske perioden frå ca 1000 til 700 før vår tidsrekning, den arkaiske perioden frå 700 til 480 før vår tidsrekning, den klassiske perioden frå 480 til 323 før vår tidsrekning og den hellenistiske frå 323 til 50 før vår tidsrekning.

Keramikk-vasen si utvikling

Gresk vase som er dekorert med greske krigere i siluett, og geometrisk mønster bord.
Gresk vase som er dekorert med greske krigara i siluett, og geometrisk mønster b

I den første tida synest dei materielle ressursane å ha vore små. Vi har derfor først og fremst teke vare på keramikk, særleg vasar, laga av billig leire frå denne tida. Namnet på perioden kjem av at vasedekoren var dominert av geometriske motiv. Etter kvart blir også menneske og dyr framstilte på vasane, gjerne måla i silhuett eller i ei sterkt abstrahert form. Mot slutten av perioden blir det mindre geometriske motiv, og vi merkar sterkare innverknad frå aust.

Denne overgangsperioden frå geometrisk til arkaisk periode blir derfor ofte kalla den orientaliserande stilen. Figurane på vasane er svarte på lys botn, og har detaljar rissa inn i overflata. Den største vaseproduksjonen skjedde på Korinth, som eksporterte keramikk til heile den greske verda, som strekte seg over heile det nordaustlege Middelhavet. Handverkarar frå Egypt førde med seg nye byggjemetodar. Dei tak berande søylene av tre blei erstatta av steinsøyler, ofte dekte av marmor.

Tempela si utforming

På 600-talet blei det gjort to store oppfinningar som fikk innverknad på utforminga av templa: For det første blei taka tekte med vasstett takstein i brend leire, og ein fekk gavlar i bygningane, som førde til at ein kunne redusere takhellinga og dermed gjere bygningane breiare. For det andre begynner grekarane etter egyptisk mønster å hogge ut statuar av stein, til dels i kolossalformat.

Doriske tempel

Oseidons tempel i dorisk byggestil.
Dorisk tempel, med doriske søyler som står utan basis på tempelsokkelen og som blir tjukkare oppover søyleskaftet. Dei er prega av ein konstruktiv strengheit utan figurar.

På 500-talet får den doriske tempelarkitekturen ein sterk posisjon. Stilen er prega av å vere konstruktiv streng, utan figurar. Berre dei nøytrale delane av bygningen, metopane og gavlane, er smykka med fargestrålande skulpturar. Den doriske søyla er kjenneteikna ved at ho står utan basis på tempelsokkelen. Søyleskaftet har ei fortjukning oppover, og er forsynt med 16 eller 20 dekorative loddrette riller (kannelurar). Søylehalsen er markert med skarpe innsnitt og går med smale ringar over i kapitelet, som består av ei konisk skive (ekinus), som ber dekkplata (abakus).

Joniske tempel

Jonisk tempel
Dei Joniske søylene får sin spesielle karakter av dei spiralforma samannrullingane (voluttar), som er lagt som ei mjuk pute mellom søylene sin øvre del og dei firkanta dekkplatene.

Dei joniske templa er kjenneteikna ved det overveldande talet på søyler som omgir sjølve tempelhuset. Heratempelet på Samos hadde for eksempel 123 større søyler og 10 mindre i den djupe forhallen. Dei joniske søylene har ein rund basis som er basert på sokkelen. Søyleskaftet er slankare enn det doriske, og er delt opp i 24 kannelurar med eit mellomrom mellom kvar som er ein fjerdedel av breidda deira. Kapitelet får sin spesielle karakter av dei spiralforma samanrullingane (voluttar), som er lagde som ei mjuk pute mellom den øvre delen av søylene og dei firkanta dekkplatene.

Korintiske tempel

De korintiske søylene er smykket med akantusblader, og dekkplaten er lik på alle sidene med hjørnene hvilende på små volutter.
Dei korintiske søylene er smykka ut med akantusblad, og dekkplata er lik på alle sidene med hjørna kvilande på små voluttar

Den korintiske søyla har same grunnform som den joniske, men skil seg frå denne ved ei rikare utsmykking. Basis er utforma som ein firkanta plint som går over i søyleskaftet i nokre ringar. Den korgforma stammen til kapitelet er smykka med akantusblad, og dekkplata er lik på alle sidene med hjørna kvilande på små voluttar. På enkelte bygg blei det brukt menneskeskapnader som søyler; mannsskapnader (atlantar) og kvinneskapnader (karyatidar). Vi kan ikkje automatisk avlese alderen på bygningen av søyletypen. Det finst eksempel på at fleire søyletypar har vore nytta på same bygningen.

Arkitektur da og nå

Gresk interiør

Gresk interiør
Stolar hogd ut i stein, gir sitteplassar i Dionysus Theater.

Den greske stilperioden har ikkje etterlate seg mange møblar, men på bilda på greske vasar kan vi sjå forseggjorde stolar, bord og senger. Greske snikkarar tok i bruk dreiearbeid, og var flinke til å lage innlegg av mønster med andre tresortar og materialar og i tillegg treutskjeringar. Dei viktigaste tresortane var oliventre, taks (eit nåletre), ibenholt, cedertre og buksbom. Allereie 300 år før vår tidsrekning blei benkene som blei nytta som senger polstra. Stolbeina og stolryggene var vakkert innsvinga. Borda var låge og lette, til å bere rundt, og beina var ofte forma som dyreføter.

Tekstilproduksjon

Produksjon av tekstilar frå ull til ferdige plagg var kvinnearbeid. Både fattige og rike kvinner måtte lære seg å spinne og veve. I ei kvinnegrav i Tyrkia datert til ca 2500 år før vår tidsrekning er det blant dei vakraste smykke funne eit spinnehjul laga av gull og sølv. Den andre nødvendige reiskapen var ei handsnelle. Og den tredje ein enkel vevstol. Både kvinner og menn bar ei lang trøye (tunika) og ei kappe (himation). Av tunikaer var det to typar: peplos, eit stort rektangulært tøystykke, vanlegvis laga av ull, festa saman ved skuldra, og chiton, som var laga av eit mykje lettare materiale, anten ullstoff eller lin. Kappa var anten drapert over den eine skuldra, eller over begge, som ein stola. Både kvinner og menn gjekk med sandalar, slippers, mjuke sko eller støvlar på beina, sjølv om dei heime gjerne gjekk barbeinte.

Handverket var opphavleg ei oppgåve som høyrde til det enkelte hushaldet, men frå 700 til 400 før vår tidsrekning skjedde det ein overgang frå naturalhushald til byteøkonomi. Arbeidet med metall, lêr, trearbeid og keramikk blei spesialisert, og gradvis overlate til slavar. Praktisk handverk blei sett ned på av dei fleste frie grekarane. Etter at Perikles døydde i 429 før vår tidsrekning, voks det fram ein ny klasse av eigarar av store handverksindustriar baserte på slavearbeid.

Oversikt over gammel greske klesstiler
Ulike klesstilar frå gammal gresk tid.

Læringsressursar

Stilhistorie

Kva er kjernestoff og tilleggsstoff?
SubjectEmne

Læringssti

SubjectEmne

Fagstoff

  • SubjectMaterialFagstoff

    Renessansen

  • SubjectMaterialFagstoff

    Barokken

  • SubjectMaterialFagstoff

    Rokokko

  • SubjectMaterialFagstoff

    Klassisisme

  • SubjectMaterialFagstoff

    Romantikken

  • SubjectMaterialFagstoff

    Historisme

  • SubjectMaterialFagstoff

    Art Nouveau

  • SubjectMaterialFagstoff

    Modernisme

  • SubjectMaterialFagstoff

    Art Deco

  • SubjectMaterialFagstoff

    Retrodesign

  • SubjectMaterialFagstoff

    Popdesign

  • SubjectMaterialFagstoff

    Kunst i det gamle Egypt

    Tilleggsstoff er fagstoff
    AdditionalTilleggstoff
  • SubjectMaterialFagstoff

    Pompeii

    Tilleggsstoff er fagstoff
    AdditionalTilleggstoff
  • SubjectMaterialFagstoff

    Hagia Sofia

    Tilleggsstoff er fagstoff
    AdditionalTilleggstoff
  • SubjectMaterialFagstoff

    Hva er en stavkirke?

    Tilleggsstoff er fagstoff
    AdditionalTilleggstoff
  • SubjectMaterialFagstoff

    Urnes stavkyrkje

    Tilleggsstoff er fagstoff
    AdditionalTilleggstoff
  • SubjectMaterialFagstoff

    Nidarosdomen: Spissbue eller gotisk bue

    Tilleggsstoff er fagstoff
    AdditionalTilleggstoff
  • SubjectMaterialFagstoff

    St. Denis

    Tilleggsstoff er fagstoff
    AdditionalTilleggstoff
  • SubjectMaterialFagstoff

    Funn fra norsk middelalder

    Tilleggsstoff er fagstoff
    AdditionalTilleggstoff
  • SubjectMaterialFagstoff

    Sølv i Renessansen

    Tilleggsstoff er fagstoff
    AdditionalTilleggstoff
  • SubjectMaterialFagstoff

    Manierismen

    Tilleggsstoff er fagstoff
    AdditionalTilleggstoff
  • SubjectMaterialFagstoff

    Seinbarokk

    Tilleggsstoff er fagstoff
    AdditionalTilleggstoff
  • SubjectMaterialFagstoff

    Porselen i barokken

    Tilleggsstoff er fagstoff
    AdditionalTilleggstoff
  • SubjectMaterialFagstoff

    Utskjæringer i tre og elfenben i senbarokken

    Tilleggsstoff er fagstoff
    AdditionalTilleggstoff
  • SubjectMaterialFagstoff

    Rokokkotida

    Tilleggsstoff er fagstoff
    AdditionalTilleggstoff
  • SubjectMaterialFagstoff

    Rokokkostolar

    Tilleggsstoff er fagstoff
    AdditionalTilleggstoff
  • SubjectMaterialFagstoff

    Interiør, bruksgjenstander og klær på 1700-tallet

    Tilleggsstoff er fagstoff
    AdditionalTilleggstoff
  • SubjectMaterialFagstoff

    Den franske revolusjonen sin innverknad på stilhistoria

    Tilleggsstoff er fagstoff
    AdditionalTilleggstoff
  • SubjectMaterialFagstoff

    Art Nouveau

    Tilleggsstoff er fagstoff
    AdditionalTilleggstoff
  • SubjectMaterialFagstoff

    Modernisme

    Tilleggsstoff er fagstoff
    AdditionalTilleggstoff
  • SubjectMaterialFagstoff

    Internasjonal stil i arkitekturen

    Tilleggsstoff er fagstoff
    AdditionalTilleggstoff
  • SubjectMaterialFagstoff

    Funksjonalistisk arkitektur

    Tilleggsstoff er fagstoff
    AdditionalTilleggstoff
  • SubjectMaterialFagstoff

    Interesse for Art Deco

    Tilleggsstoff er fagstoff
    AdditionalTilleggstoff
  • SubjectMaterialFagstoff

    Skandinavisk kitch

    Tilleggsstoff er fagstoff
    AdditionalTilleggstoff
  • SubjectMaterialFagstoff

    Popkunsten

    Tilleggsstoff er fagstoff
    AdditionalTilleggstoff
  • SubjectMaterialFagstoff

    Ellinor Flor om moter

    Tilleggsstoff er fagstoff
    AdditionalTilleggstoff
  • SubjectMaterialFagstoff

    Ekornesbua

    Tilleggsstoff er fagstoff
    AdditionalTilleggstoff
SubjectEmne

Oppgaver og aktiviteter

SubjectEmne

Kildemateriale