Hopp til innhald

  1. Home
  2. Restaurant- og matfag Vg1ChevronRight
  3. Kosthald og helseChevronRight
  4. Mat og kulturChevronRight
  5. Norsk mattradisjonChevronRight
  6. Fattigmannskost og rikmannskost på 1800-taletChevronRight
SubjectMaterialFagstoff

Fagartikkel

Fattigmannskost og rikmannskost på 1800-talet

På 1800-talet skjedde det store endringar i det norske samfunnet. Noreg fekk si eiga grunnlov, den industrielle revolusjonen var på inntog, og samfunnet endra seg frå å vere eit tradisjonelt bondesamfunn til at fleire flytta inn til dei store byane. Skilnaden på fattig og rik blei med dette større.

Eit bord som er dekt med eksklusive matrettar som hummar og østers. Foto.

Fattigmannskost

Store gods og gardar hadde eigne tenestejenter, drengar og gardsfolk som arbeidde for kost og losji. I byane hamna ofte dei som ikkje hadde tilgang på jobb på gata. For å bøte på dette oppretta Noregs rikaste mann på den tida, Bert Anker, «det Ancherske Weysenhus». Dette var ein slags skule som skulle syte for å oppdra og ta seg av foreldrelause og fattige barn i Oslo.

Døme på ein vekemeny på denne skulen:

VekedagMatrett
MåndagKaal og Kjød
TysdagVilling av gryn eller mel med saltet flesk
OnsdagErter med kjød eller flesk
TorsdagØl-brød og sild
FredagKaal eller Saad
LaurdagØl-brød og sild eller makrell
  • I tillegg er det sagt at barna skal ha flatbrød til middagen og at kveldsmaten skal lagast av restane.
  • Frukosten skal vere litt ost, smørbrød med øl eller mjølk og vatn.

Kosten i ein fattig heim eller blant tenestejenter og gardsfolk kunne sjå slik ut midt på 1800-talet:

  • Frukost: rugbrød med smør eller smolt, oppkokt mjølk eller kaffi
  • Skulemat: brød med ost eller kjøt
  • Middag: kokte poteter er hoveddelen, med litt kokt kjøt, flesk eller sylte. Dette blei ofte servert med mjølsaus. Ofte blei det òg kokt ein vass-gryngraut. Denne grauten skar ein stykke av når han blei kald, og blanda dei igjen med vatn og mjølk og gav det eit oppkok. Dette var suppa.

Rikmannskost

Hos dei adelege og rikmannsfolk kunne ein til middag få servert suppe, høns, fisk, ein halv steikt kalv, i tillegg til mange smårettar og digre bollar med fløyte og markjordbær.

Om kvelden åt dei kveldsmat som kunne bestå av ein kvart kalv, kalvesteik, fugl, skinke og fisk.

Eksklusive og kostbare råvarer

Sjeldne råvarer blei sett på som fint i slike krinsar – dess dyrare, dess betre. Derfor finn vi ofte oppskrifter frå denne tida som til dømes inneheld skjelpadde, trøflar, haifinnar, østers og så vidare. Dei fornemme selskapa kravde at ein hadde eit matforråd ikkje berre i Noreg, men òg i utlandet. Den velståande delen av befolkninga hadde store gardar i Noreg som produserte mat for dei, og i utlandet henta dei varer dei ikkje kunne få dyrka i Noreg.

Utanlanske gjester har prega serverings- og overnattingsstader

Vi har jo sett litt på kor store skilnader det kunne vere, frå vassgraut tre gonger om dagen til store bankettar og åtte rettars lunsjar. Rikfolk som hadde utanlandske gjester, ville gjerne slå enda meir på stortromma. Gjestene var ofte engelske adelege som var godt vande. Dei kom òg med syrlege kommentarar i etterkant av desse besøka. Dei styrtrike nordmennene prøvde så altfor hardt og drog ting for langt. Enden på visa blei at gjestene såg ned på dei.

Hotella og restaurantane var heller ikkje mykje å skryte av. Vi ser jo korleis dei utlendingane som reiste landet rundt for å delta i jakt og fiske, sette sitt preg på stadene der dei slo seg ned. I store lakseelvar kjøpte lakselordar opp fiskerettane. Dei etterspurde ein viss standard, og fann dei det ikkje, måtte dei skaffe seg det. Det ville mellom anna seie å byggje store hus, med tilhøyrande kokkar av ein viss klasse.

Læringsressursar

Norsk mattradisjon

SubjectEmne

Fagstoff

SubjectEmne

Oppgaver og aktiviteter