Hopp til innhald

  1. Home
  2. Restaurant- og matfag Vg1ChevronRight
  3. Kosthald og helseChevronRight
  4. Energigivande næringsstoffChevronRight
  5. FeittChevronRight
SubjectMaterialFagstoff

Fagstoff

Feitt

Margarin, matolje, kjøtvarer og meieriprodukt bidreg med mesteparten av feittet i kosthaldet vårt. Feitt er den mest konsentrerte energikjelda i maten, og innhaldet av feitt i kosthaldet kan variere svært mykje.

Ulike feittypar. Foto.


Olje frå ei flaske blir helt i ei gryte. Foto.
Vel gjerne olivenolje til steiking. Olivenolje inneheld mykje einumetta feitt som har ein positiv verknad på feittstoffa i blodet.

I mange utviklingsland svarar feitt for mindre enn 20 prosent av energiinnhaldet i kosten. I ein del industriland bidreg feitt med 30 til 40 prosent av energiinntaket.

Det er tilrådd at det samla feittinnhaldet i kosten bør bidra med 25-40 energiprosent. Innhaldet av metta feitt bør avgrensast til om lag 10 energiprosent. Transfeitt bør avgrensast mest mogeleg, og ikkje overstige 1 energiprosent.

I Noreg bidreg feitt i gjennomsnitt med om lag 35 prosent av energiinnhaldet i kosten. Metta feitt bidreg med om lag 15 energiprosent og transfeitt med under éin energiprosent.

Metta vs. umetta feitt

Kostråda fokuserer mykje på kva for typar feitt vi bør ete!

Kosthaldsråda seier mellom anna at vi skal ete fisk to-tre gonger i veka, velje magre kjøt- og meieriprodukt, og at vi bør velje matoljer, flytande margarin eller mjuk margarin.

Ein avokado delt i to. Foto.
Avokado inneheld mykje einumetta feitt og går under nemninga "hjartevenleg kost".

Metta feittsyrer og umetta transfeittsyrer bør vi avgrense inntaket av, fordi dei kan auke risikoen for hjarte- og karsjukdommar ved å verke uheldig inn på samansetjinga av ulike feittstoff i blodet (blodlipid). Ein tredel av feittet vi får i oss bør vere metta. Transfeittsyrer er direkte skadelege og ikkje noko som kroppen vår treng, så transfeittsyrer bør vi unngå å få i oss.

Umetta og fleirumetta feittsyrer verkar derimot gunstig inn på blodlipida. Enkelte fleirumetta feittsyrer kan kroppen ikkje lage sjølv og dei må tilførast via kosten, elles får vi mangelsjukdommar. Ein tredel av feittet vi får i oss bør vere einumetta, og ein tredel bør vere fleirumetta.

Funksjonar

Feitet har mange funksjonar:

  • Feitt bidreg med energi og er det viktigaste energilageret i kroppen vår.
  • Feittvevet i huda isolerer, og feittet rundt indre organ vernar mot støt.
  • Feitt inngår i alle membranar og cellestrukturar.
  • Det tilfører livsnødvendige feittsyrer og ber med seg feittløyselege vitamin.
  • Feitt ber også smak- og aromastoff og gir maten konsistens.

Feittkjeldene

Middagsporsjon med laks og pasta. Foto
For å førebyggje hjarte- og karsjukdommar er det viktigaste å minske inntaket av metta feittsyrer. Samstundes må ein sikre tilstrekkeleg inntak av umetta feittsyrer, særleg omega-3-feittsyrer frå planteoljer og marint feitt.

Dei største feittkjeldene i kosten er mjølk og meieriprodukt, kjøt og kjøtvarer og margarin og anna spisefeitt. Over halvparten av dei metta feittsyrene kjem frå meieri- og kjøtprodukt. Dei bidreg òg med mesteparten av transfeittsyrene. Margarin var tidlegare den største kjelda til transfeittsyrer, men i løpet av 1990-åra fjerna produsentane transfeittsyrene frå hushaldningsmargarinen.

For å redusere inntaket av metta feittsyrer er det viktig å byte frå feite til magre variantar av meieri- og kjøtvarer. Auka forbruk av feit fisk og matoljer som rapsolje vil auke inntaket av fleirumetta omega-3-feittsyrer.

Feitt og feittsyre i spisefeitt og matoljer per 100 g vare:

Feitt totalt

Metta

Einumetta

Fleirumetta

Smør

82

51

22

1,5

Bremykt, beger

82

30

32

10

Margarin, soft, folie

80

33

11

31

Margarin, soft, beger

80

24

15

36

Margarin, flytande

80

11

17

47

Kokosfeitt

100

85

8

3

Palmeolje

100

48

37

10

Olivenolje

100

14

73

8

Soyaolje

100

16

21

59

Rapsolje

100

7

59

29

Læringsressursar

Energigivande næringsstoff