Hopp til innhald

  1. Home
  2. NaturfagChevronRight
  3. BioteknologiChevronRight
  4. Arv og miljø avgjør kven vi erChevronRight
  5. MutasjonarChevronRight
SubjectMaterialFagstoff

Fagartikkel

Mutasjonar

Mutasjonar er endringar i arvestoffet vårt. Kroppen kan kontrollere og korrigere dei aller fleste feila som oppstår. Skadar på arvestoffet som ikkje blir reparerte, kan føre til sjukdom, gi ulike plager eller ikkje merkast i det heile tatt.

Balderbrå med kronblader som vokser feil. Foto.
Finnmarksbalderbrå med genetisk mutasjon

Plutselege endringar i arvestoffet

Katt med ekstra tær foran og bak.
Skipskatt, ein mutant med polydaktyli, dvs. fleire tær enn normalt.

Ein mutasjon er ei endring i eit gen eller i eit kromosom. Endringane kan skje på grunn av stråling, etter påverknad av kjemikaliar eller utan påviseleg grunn.

Verknad

Mutasjonar kan vere heilt ufarlege eller medføre berre små plager, men dei kan også føre til meir alvorleg sjukdom som mellom anna kreft.

Om ein mutasjon oppstår under danning av kjønnsceller, kan han bli ført vidare til neste generasjon. Om kjønnsceller med alvorlege mutasjonar deltek i befruktning, kan det føre til abort på eit tidleg stadium, også før menstruasjonen blei forseinka.

Mutasjon i ei kroppscelle blir kalla somatisk mutasjon, verkar berre lokalt og går ikkje i arv.

Kontroll og reparasjon

Sidan cellene har fleire reparasjonssystem som kjenner att og reparerer eventuelle feil, er mutasjonar forholdsvis sjeldne.
Desse enzyma (DNA-polymerase) har ein feilrate på cirka 1 per 1 million nukleotid.
Om eit gen har ein mutasjon, kan det tilsvarande genet på det andre kromosomet ofte overta funksjonen.

Kromosommutasjon

Meiose. Illustrasjon.
Proteintrådar trekkjer kromosoma frå kvarandre ved celledeling.

Når celler deler seg, er det ein tynn proteintråd som trekkjer kromosoma eller kromatida til kvar si side av cella før sjølve delinga. Når ein proteintråd ryk, blir fordelinga av kromosom ulik i dei to nye cellene.

Om dette skjer når kjønnsceller blir danna, vil heile kromosomparet bli med til den eine sida, mens den andre sida gir opphav til ei celle utan dette kromosomet. Resultatet blir kjønnsceller med feil kromosomtal. Normalt skal det vere eitt kromosom frå kvart kromosompar (23 kromosom i kjønnsceller hos menneske).

Kromosommutasjoner. Illustrasjon.
Kromosommutasjonar kan og skje ved at ein del av eit kromosom byter plass, fell av eller blir snudd.

Andre kromosommutasjonar kan skje ved at ein del av eit kromosom byter plass, fell av eller blir snudd.

Eksempel på kromosommutasjonar

Genmutasjon

Feil kan oppstå når DNA skal kopierast før ei celle deler seg. Som du kanskje hugsar frå proteinsyntesen, blir tre og tre nitrogenbasar "lesne" i ribosomet når aminosyrene skal setjast saman til ei polypeptidkjede som skal bli til eit protein. Her kan du sjå eksempel på korleis genmutasjonar oppstår.

Ein nitrogenbase blir bytt ut med ein annan

Normale og sigdformede blodceller. Illustrasjon.
Sigdforma blodceller. Sigdcelleanemi blir rekna som ein av dei mest utbreidde genetiske sjukdommane i verda (Afrika).

Denne mutasjonen treng ikkje å ha nokon innverknad, fordi det finst fleire triplettar som kodar for same aminosyre.

sjå tabell med genetisk kode

I andre tilfelle kan feil base gi feil aminosyre. Det kan føre til sjukdom fordi eit protein, for eksempel eit enzym, ikkje fungerer.

Sigdcelleanemi skuldast ein feil nitrogenbase som gir ein feil aminosyre i hemoglobinmolekylet. Mutasjonen fører til svekt oksygentransport, men òg til vern mot malaria. Det siste gir fordelar i område av Afrika der sjukdommen er mest utbreidd.

Artikkel og film om sigdcelleanemi

Ein nitrogenbase forsvinn eller kjem i tillegg

Denne mutasjonen er langt meir dramatisk, sidan alle triplettar etter feilen blir avlesne med forskyving. Det blir andre aminosyrer enn dei som skulle ha vore der, og proteinet vil ikkje fungere.

Prøv korleis ulike mutasjonar endrar kva for protein som vert laga

Læringsressursar

Arv og miljø avgjør kven vi er

Kva er kjernestoff og tilleggsstoff?
SubjectEmne

Fagstoff

  • SubjectMaterialFagstoff

    Overvekt, arv og miljø

    Tilleggsstoff
    AdditionalTilleggstoff
  • SubjectMaterialFagstoff

    Genetisk sykdom: Jakten på sykdomsgenet. Bioteknologiskolen 6.

    Tilleggsstoff
    AdditionalTilleggstoff
  • SubjectMaterialFagstoff

    Mutasjonar som drivkraft i evolusjonen

    Tilleggsstoff
    AdditionalTilleggstoff
  • SubjectMaterialFagstoff

    Helse og livsstil

    Tilleggsstoff
    AdditionalTilleggstoff
SubjectEmne

Oppgaver og aktiviteter

  • TasksAndActivitiesOppgaver og aktiviteter

    Forsøk: Mutasjonar med kortstokk

    Tilleggsstoff
    AdditionalTilleggstoff