Hopp til innhald

  1. Home
  2. NaturfagChevronRight
  3. BioteknologiChevronRight
  4. Krysning og genmodifiseringChevronRight
  5. Gen, allell og kromosomChevronRight
SubjectMaterialFagstoff

Fagartikkel

Gen, allell og kromosom

Mennesket har 23 par kromosom som er samansette av cirka 25 000 gen. Kvart gen finst i fleire utgåver (allel), så kombinasjonsmoglegheitene er mange. I avlsarbeid med planter og dyr prøver vi å føre vidare dei allela som er gunstige. Ved modifisering av gen endres samansetjinga av gena til ein organisme.

Blåfargede kromosomer på mørk bakgrunn. Foto.

Kromosom

Det finst to typar kromosom: autosom og kjønnskromosom. Menneska har 44 autosom og 2 kjønnskromosom. Dei to kjønnskromosoma, som fastset kjønnet, kallar vi X-kromosom og Y-kromosom. Kvinner har to X-kromosom, mens menn har eitt X-kromosom og eitt Y-kromosom.

menneskets genom – kromosomer stilt opp parvis. Foto.
Menneskekromosom fotograferte i delingsfasen med fluorescerande lys. Biletet er deretter klipt og kromosoma organiserte i par.

Allel

Kromosompar med alleler markert. Illustrasjon.
Kromosompar med alleler markert
Tegning av tre hunder. Illustrasjon.

Dei to kromosoma i eitt par er like på den måten at dei inneheld dei same gentypane som styrer dei same eigenskapane. I eit kromosompar er det eine kromosomet arva frå far og det andre frå mor.

Som eit eksempel kan vi i eit kromosompar ha eitt gen for blå augefarge frå far på det eine kromosomet, og eitt gen for brun augefarge frå mor på det andre kromosomet. Blå og brun arv utgjer to allel (genutgåver) av same genet. Forskjellen på to allel er at rekkjefølgja på basane i DNA-molekyla er ulik. Kva som då gjer at augefargen blir anten blå eller brun, skal vi sjå litt nærare på i dette kapitlet. Labrador retriever med tre ulike , fastsette av minst to genpar med fleire moglege allel.

Genetisk variasjon

I kroppsceller er det eit dobbelt sett av DNA. Kvar cellekjerne inneheld ca. 6 milliardar basepar hos menneske. Det er berre små forskjellar i DNA som gir ulik fenotyp hos individ av same art - berre cirka éin forskjell per 1000 basepar.

Det er gena som via protein fastset blodtype, hårfarge og alt anna som til saman blir eit menneske. Sjølv om vi alle har dei same gena, er vi ikkje identiske. Grunnen er at kvar av oss har ulike allel.

Brunt, lyst og rødt hår. Foto.
Hårfargar

Hår kan ha store variasjonar i farge, tjukkleik og krøllar

Grunnen til den store variasjonen er at det er mange gen, kvart med fleire moglege allel, som styrer fenotypen (eigenskapen som visest). Sidan kromosoma førekjem parvis, har vi altså to utgåver av kvart gen. Når enkelte gen finst i fleire variantar, kan kombinasjonsmoglegheitene bli mange når ein tek i betraktning at vi har cirka 25 000 gen.

Eksempel på flere allel

Blodtypene A, B, AB og 0. Illustrasjon.
Fire blodtypar.

I kromosomparet på figuren kan gen A for eksempel vere gen som bestemmer blodtypen. Eit gen har ein bestemt plass, locus, på kromosomet. Begge kromosoma i eit par har derfor gen for blodtype på akkurat same staden (locus).

Allel som fastset blodtypen

Allele gen, eller allel, er fleire variantar av same gen med ein bestemt plass (locus) på kromosomet. Det finst tre allel for blodtype i AB0-systemet: A, B og 0. Genpara kan derfor vere: AA, A0, BB, B0, 00 eller AB.

Blodtypar og blodoverføring.

Læringsressursar

Krysning og genmodifisering

Kva er kjernestoff og tilleggsstoff?
SubjectEmne

Fagstoff

SubjectEmne

Oppgaver og aktiviteter

  • TasksAndActivitiesOppgaver og aktiviteter

    Forsøk: Blodtypebestemmelse

    Tilleggsstoff er fagstoff
    AdditionalTilleggstoff
  • TasksAndActivitiesOppgaver og aktiviteter

    Forsøk: Mitose

    Tilleggsstoff er fagstoff
    AdditionalTilleggstoff
  • TasksAndActivitiesOppgaver og aktiviteter

    Arv og avl – når to blir éin

    Tilleggsstoff er fagstoff
    AdditionalTilleggstoff
  • TasksAndActivitiesOppgaver og aktiviteter

    Memory med genetikk og arv

    Tilleggsstoff er fagstoff
    AdditionalTilleggstoff