Hopp til innhald

  1. Home
  2. NaturfagChevronRight
  3. Stråling og radioaktivitetChevronRight
  4. Stråling frå verdsrommetChevronRight
  5. Det elektromagnetiske spekteretChevronRight
SubjectMaterialFagstoff

Fagartikkel

Det elektromagnetiske spekteret

Dei fleste objekt i verdsrommet sender ikkje berre ut synleg lys, men òg andre typar elektromagnetisk stråling som kan gje oss viktig informasjon.

Stråling absorberes

Illustrasjon av absorpsjon av stråling i jordatmosfæren.
Absorpsjon av stråling i jordatmosfæren.

Mykje av denne strålinga blir absorbert i atmosfæren, og i dei siste 20 åra har det derfor blitt skote opp mange satellittar som kan måle stråling med ulike bølgjelengder utanfor atmosfæren. Dei mest kjende av desse er Hubble-teleskopet, Chandra-observatoriet, Spitzer Space Telescope og SOHO.

Radiobølgjer

Parabolforma teleskop sett ovenfra. Foto
Verdas største radioteleskop, ved Arecibo i Puerto Rico, 305 m i diameter.

Radiobølgjer frå verdsrommet blir registrerte med store skålforma antenner på bakken. Nokre gonger set ein også opp mange ved sidan av kvarandre og samanliknar målingane. I tillegg kan ein samkøyre målingar frå ulike observasjonsstader over heile verda.

Radiobølgjer trengjer lettare gjennom støv- og gasskyer enn synleg lys og kan gi mykje informasjon om objekt bak og inni slike skyer. Signal frå slike skyer der det blir danna stjerner, gir informasjon om kva for typar molekyl som finst inne i skya.

I 1974 oppdaga ein at det finst ei veldig sterk kjelde til radiostråling i den store skya i midten av vår eigen galakse, Mjølkevegen.

Det har sidan blitt vist at heile galaksen dreier rundt denne kjelda, og ein reknar med at strålinga stammar frå materie som fell inn mot eit svart hol som finst der. Mange andre galaksar har liknande radiokjelder i midten.

To bilder som viser flere detaljer fra M87.
Galaksen M87 sett med radioteleskop.

Mikrobølgjestråling

Heile universet er fylt av mikrobølgjestråling med ei bølgjelengde på 1,9 mm. Denne strålinga er ein rest etter hendingar i den tidlegaste historia til universet, og studiar av denne kosmiske bakgrunnsstrålinga blir brukt til å skilje mellom ulike modellar for akkurat kva som skjedde like etter Big Bang.

Infraraud stråling

Infraraud stråling, varmestråling, blir absorbert mellom anna av vassdamp i atmosfæren. Dei fleste teleskop på jordoverflata som skal sjå infraraud stråling, er derfor plasserte på toppen av høge fjell der det generelt er tørt.

Alle objekt i verdsrommet som sender ut synleg lys, sender også ut infraraud stråling, og observasjonar av det infraraude lyset gir dermed viktig tilleggsinformasjon om mange ulike objekt. I tillegg er slike målingar spesielt veleigna til å analysere kjemiske forbindingar, slik at vi kan få kunnskap om den kjemiske samansetnaden til objekt i verdsrommet. Spitzer-teleskopet som blei sendt opp i bane rundt jorda i 2003, har klart å ta bilete av noko som antakeleg er den yngste stjerna vi nokon gong har observert.

Synleg lys

Stort sett en lysende flekk.
Optisk bilde av galaksen M87, tatt av Hubbleteleskopet.

Synleg lys er og har lenge vore hovudkjelda til informasjon om verdsrommet. Atmosfæren vår er spesielt gjennomtrengeleg for akkurat desse bølgjelengdene, så jordbaserte teleskop fungerer godt. Likevel gir atmosfæren forstyrringar, og NASA har derfor sendt opp Hubble-teleskopet som går i bane 559 km over jordoverflata. Dette har gitt oss mange spektakulære bilete av objekt i verdsrommet.

Ultrafiolett stråling

Ultrafiolett stråling blir tatt opp av atmosfæren, så alle observasjonar av stråling med desse bølgjelengdene må utførast i verdsrommet eller veldig høgt opp i atmosfæren. Det er hovudsakeleg berre veldig varme objekt som sender ut ultrafiolett stråling. Av stjerner er det berre veldig tunge, unge stjerner og stjerner på slutten av livssyklusen som oppnår slike temperaturar. Studiar av ultrafiolett stråling er derfor veleigna til å auke forståinga av korleis stjerner blir danna, og kva som skjer rett før dei døyr.

Røntgenstråling

Alle observasjonar av røntgen- og gammastråling skjer frå verdsrommet eller frå ballongar høgt oppe i atmosfæren. Vår eiga sol sender ut røntgenstråling frå solatmosfæren, koronaen. Denne strålinga varierer i takt med solflekksyklusen. Solstormar, som kan gi kraftige effektar på elektronikk her på jorda, er også kopla til denne syklusen. Studiar av sola si røntgenstråling medverkar til å forstå og gir moglegheit for å kunne føreseie slike hendingar.


Nokre av dei kraftigaste kjeldene til røntgenstråling er dobbeltstjernesystem der den eine stjerna er ein tung kvit dverg, ei nøytronstjerne eller eit svart hol. Dessutan ser det ut til at rommet mellom galaksane i ein galaksehop er fylt med ein svært fortynna gass, som er så varm at han sender ut røntgenstråling.

Gammastråling

Dei fleste observasjonane av gammastråling frå universet er kortliva, såkalla gammaglimt. Dei varer berre frå nokre få millisekund til nokre få tusen sekund. Dei har svært høg energi – eit typisk slikt glimt frigjer meir energi enn sola gjer gjennom heile levetida si – og kjem antakeleg frå supernovaeksplosjonar svært langt borte.

Læringsressursar

Stråling frå verdsrommet

Kva er kjernestoff og tilleggsstoff?
SubjectEmne

Fagstoff

SubjectEmne

Oppgaver og aktiviteter