1. Home
  2. NorskChevronRight
  3. Språkhistorie og språkpolitikkChevronRight
  4. Språksynet til WergelandChevronRight
TasksAndActivitiesOppgaver og aktiviteter

Oppgave

Språksynet til Wergeland

Wergeland ønskte ei gradvis fornorsking av det danske skriftspråket. Danske ord og uttrykk måtte avløysast av norske, og skrivemåten burde verte meir tilpassa norsk uttale.

Portrett av Henrik Wergeland. Maleri.
Henrik Wergeland, måla av Carl Peter Lehmann i 1842.

Språkdebatten på 1800-talet

I 1830-åra er det stadig fleire som tek til orde for at Noreg må få sitt eige skriftspråk. Dei er påverka av tankane til den tyske filosofen Herder, som hevda at språket speglar historia, kulturen og tradisjonane til eit folk.

I 1832 skriv Peter Andreas Munch artikkelen "Norsk Sprogreformation", der han gjer narr av tanken om å lage eit skriftspråk utan å ta omsyn til at språket er eit system som heng saman. Munch argumenterer for at ein enten bør halde fram med å skrive dansk, eller basere eit norsk skriftspråk på ein av dei dialektane som best tek vare på det norrøne systemet.

I artikkelen "Om Norsk Sprogreformation" svarar Wergeland Peter Andreas Munch.

Les og lytt til utdrag frå artikkelen

Om norsk sprogreformation

0:00
Om norsk sprogreformation

1832 Om norsk Sprogreformation

Henrik Wergeland

De nye Ord maae veies. Da vil man finde den lydbe­tegnende Udtryksevne hos mangfoldige Ord. Det er en Naturgave, som Retskrivningen ikke maa indknibe formeget. Hvem seer saaledes ikke det Spillende, Morildagtige i «glittre;» Skeløiet i «gleime ad;» det Steilende i «Hingst», Ampustne i «higste ?» Der er bestemt Havsfare i disse Udtryk, der lade mangt et Seil falde eller skjærpes paa Stadthavet: «Stormen er myndig» («Han – nemlig Stormen, er myndig idag»), «Bygen koldgriner». Og skulle man ikke høre og see detTornefulde, Udgnistede, Skarpristede i «Brisk, Bruse;» det Smaatravende i «dilte;» det Tause i «dunst;» det muntre, aabne Øie i «vaak, aarvaak; » det Overflødige i «fluust;» det Superfluente (s.v.v.) i «flomme;» det taabelige Smiil, den langtrukne Mund i «flire;» det Bange i «fælen;» det store, dumme Øie «glane;» det Bidske, det pludselige Bid til Siden i «glæfse, Glæfs;» det Mandhaftige i «glup, grusk;» det Storagtige i «strunk, børg, stout,spræk, kaut;» det Nedbøiede i «huke, kruke sig, paa Huk;» det Truende i «hyte;» det Uforholdsmæssige i «hængslet;» Letsindet i «Gams, Fleip, Gjeip;» Gaupeøiet i «gridsk;» det Glade, Raske, Smukke i «gill;» det Trofaste og Anstændige i «gjæv» (honestus); det Spodske, Efterabende i «hærme;» det Præcipitante i «stupe (verb. og adv.), Stup;» det Moradsige i «Jørme, Mørje;» det Forslagne i «indfuul, indtænkt;» det Choleriske i «ildsindt, arg;» det stærke Aandedrag i «kjaste;» det bestrygende i det langttrukne «kline;» det Vedhæftende i «klænge;» det Ujevne, Haarde i «knultret, kranglet og krunglet;» det høie, isolerede Runde i «Koll, Bergkoll;» det Fremragende i «Knab, Knatt, Kampp;» det Selvtilfredse i «kose sig;» det Taabe­lige i «kope, kopen (adj.), og en Koop;» redundatio stomachi i «Gulp;» det indhulede Brat og Braddybe i «Kulp;» det Trunculante i «Kubbe og Kabbe;» det Sammenskrumpne, Vanskabte i «krylet;» det Pjaltede i «Slurv, Lurv,» det Kjødrige i «lubben;» det Bevægelige i «lea sig;» det Hurtige i «svindt, retnu»? J

eg seer vel en Kreds af vantroe Smiil, der noget kopent forundre sig over at Sligt dog skulde findes i disse norske Ord. Men idet det indrømmes, at slig Ordveien kan udarte til Leeg og Selvbedrag, saa bør dog Ord, og især de optagendis, paa fiin Guldvægt veies, og denne Vægt bør hænge i Forfatterens Øren. Da er et Ord først levende og døbt i Aand, naar det rører Indbildningskraften.

Wergeland presenterer her tre argument for fornorskingstanken:

  • Eit stilistisk argument:
    Ein norsk kunstnar treng ein norsk reiskap for å kunne skape eit bilete av norsk kultur og eigenart.
  • Eit nasjonalt argument:
    Eit sjølvstendig folk må ha sitt eige språk.
  • Eit demokratisk argument:
    Fleire og fleire vil ta i bruk det nye skriftspråket dersom det liknar meir på talespråket. Dersom folk flest skal verte opplyste, må dei lære å lese og skrive.
Fjærpen
Oppgåve 1
  1. Kvifor meiner Wergeland at Noreg må få eit nytt skriftspråk?
  2. Kvifor var P.A. Munch usamd i forslaget til Wergeland om å fornorske det danske skriftspråket?
  3. Kvifor var Wergeland oppteken av folkeopplysing, og kva for konkrete tiltak gjorde han i den samanhengen?
Oppgåve 2
Les utdrag frå teksten "Om norsk sprogreformation". Lytt gjerne til opplesinga til Arne Torp. Det gjer det enklare å forstå kva Wergeland meiner.
  1. I utdraget skriv Wergeland at det finst ein "lydbetegnende Udtryksevne hos mangfoldige Ord".
    Kva meiner han med det? Nemn døme på nokre slike ord.
  2. Wergeland seier vidare at slike norske ord må vegast på gullvekt før dei vert tekne opp i skriftspråket, og at "... denne Vægt bør hænge i Forfatterens Øren".
    Kva meiner han med det? Korleis argumenterer han for dette standpunktet?

Læringsressursar

Språkhistorie og språkpolitikk

Kva er kjernestoff og tilleggsstoff?
SubjectEmne

Læringssti

SubjectEmne

Fagstoff

SubjectEmne

Oppgaver og aktiviteter

SubjectEmne

Kildemateriale

  • SharedResourceDelte ressurser

    Om vort Skriftsprog

    Tilleggsstoff er fagstoff
    AdditionalTilleggstoff
  • Det er ikkje noko kjernestoff tilgjengeleg for kildemateriale.