Hopp til innhald

  1. Home
  2. NorskChevronRight
  3. Tekst i kontekstChevronRight
  4. OpplysningstidaChevronRight
SubjectEmne

EMNE

Opplysningstida

Frå midten av 1400-talet ser vi dei første teikna på ei utvikling i Europa som vi med eit overordna omgrep kallar for det moderne prosjektet. Denne utviklinga skyt fart på 1700-talet og varer heilt fram til vår eiga tid. Epoken er prega av rasjonalitet, framstegstru og optimisme.

Om modernitet og det moderne prosjektet

Eit nytt syn på verda

Denne nye måten å tenkje på fører etter kvart til gjennomgripande endringar på alle samfunnsområda.

Både kulturelle straumdrag og nye oppdagingar og oppfinningar er med på å bane veg for det moderne prosjektet, blant anna

  • renessansen og humanismen, som set mennesket og jordelivet i fokus.
  • oppfinninga av boktrykkarkunsten omkring 1450, som gjer det mogleg å spreie kunnskap raskare og til fleire enn tidlegare.
  • dei naturvitskaplege oppdagingane på 1500- og 1600-talet, som viser at naturen og universet er styrte av naturlover og som fører til at mellomalderens geosentriske verdsbilete blir avløyst av det heliosentriske.

Frå geosentrisk til heliosentrisk verdensbilde

I 1543 beskriv astronomen Nikolaus Kopernikus (1473–1543) eit astronomisk verdsbilete som bryt med den rådande førestellinga om at jorda er sentrumet i universet. Kopernikus hevdar at jorda beveger seg rundt sola, ikkje omvendt, og at det er sola som er midtpunktet i universet. I denne heliosentriske modellen er jorda berre ein planet blant mange. På 1600-talet formulerer Isaac Newton (1642–1726) gravitasjonslova og rørslelovene som underbyggjer framstillinga til Kopernikus, og på 1700-talet er det heliosentriske verdsbiletet akseptert hos dei fleste lærde.

Fornuft som rettesnor

Det nye verdsbiletet møter likevel lenge sterk motstand frå kyrkja fordi det stemmer langt dårlegare med Bibelens ord enn den tradisjonelle geosentriske modellen. Gjennom heile mellomalderen har kyrkja hatt makta til å definere kva som er akseptert og sann kunnskap om Gud og verda. Vitskapsmenn som Kopernikus, Galilei og Newton er sterkt religiøse menneske, men i konflikten mellom kyrkja si lære og sjølvvunnen kunnskap vel dei å stole på si eiga fornuft. På denne måten rokkar dei ved makta og autoriteten til kyrkja.

For Newton og dei fleste andre lærde på 1600- og 1700-talet er mønstra og lovmessigheitene i naturen eit prov på Guds skaparhand. Dei ser på naturen som eit perfekt urverk, med Gud som den fornuftige urmakaren som har skapt både uret og lovene det fungerer etter. Menneska har fått fornufta og tenkeevna i gåve. Dei skal avsløre naturens løyndommar og gjere seg til herre over han.

Denne forståinga av verda og mennesket får etter kvart konsekvenser for alle andre samfunnsområda. Politikk, lovverk, økonomi, religion, alt skal granskast kritisk. Mennesket skal ikkje lenger berre godta at andre bestemmer og tenkjer for det, det skal tenkje sjølv.

Fridom

Fordi mennesket er utstyrt med ein guddommeleg gneiste – fornufta –, har det blant anna grunnleggjande naturlege rettar som står over menneskeskapte lover. Blant desse er retten til liv, til fridom og til eigedom. Denne tanken finn vi nedfelt i den amerikanske sjølvstendefråsegna frå 1776, der desse rettane blir erklærte for sjølvinnlysande sanningar.

Framsteg

For opplysningstidas tenkjarar er kunnskap ikkje noko mål i seg sjølv. Dei vil bruke han til beste for menneska og er overtydde om at kunnskap og opplysning vil lyfte og foredle både menneske og samfunn, steg for steg. Vi kan seie at utviklinga mot ei moderne verd er styrt av "tre f-ar": fridom, fornuft og framsteg. Verda skal framover, menneska skal bli frie – og fornufta skal styre denne prosessen.

Litteraturen på 1700-talet

Forfattarane på 1700-talet er inspirerte av dei nye tankane. Både sakprosaen og skjønnlitteraturen frå denne tida speglar trua på at fornuft og opplysning er vegen til framsteg og til eit meir rettferdig samfunn. Men vegen fram mot målet er lang: Storparten av befolkninga på 1700-talet har ikkje meir skolegang enn ei viss opplæring i kristendom og lesing; utdanning og personleg og politisk fridom er noko dei fleste knapt kan drøyme om.

Læringsressursar

Opplysningstida

Kva er kjernestoff og tilleggsstoff?
SubjectEmne

Læringssti

SubjectEmne

Fagstoff

SubjectEmne

Oppgaver og aktiviteter

SubjectEmne

Kildemateriale