1. Home
  2. NorskChevronRight
  3. Tekst i kontekstChevronRight
  4. Romantikk og realismeChevronRight
  5. NaturalismenChevronRight
SubjectMaterialFagstoff

Fagartikkel

Naturalismen

Naturalismen er ei litterær retning som oppstod i Frankrike omkring 1870. I Noreg finn vi litteratur med naturalistiske trekk frå 1880. Naturalismen har fellestrekk med den kritiske realismen, som fokus på urett og overgrep og idealet om ei realistisk framstillingsform.

Ein bondebegravelse. Maleri.
Erik Werenskiold: En bondebegravelse (1883–85). I dette kjende maleriet av Erik Werenskiold er motivet ei gravferd som skjer under svært enkle forhold. Motivet er måla så detaljert og naturtru at det liknar på eit fotografi. I biletkunsten bruker ein omgrepet naturalisme om nettopp denne nøyaktige etterlikninga av røyndommen.

Kva skil naturalismen frå realismen?

Hos dei naturalistiske forfattarane finn vi likevel ikkje den same optimismen og trua på at forandring er mogleg gjennom opplysing. Naturalistane såg på mennesket som eit produkt av arv og miljø, eit "tenkjande dyr" som vert forma av nedarva eigenskapar og av omgivnadene det lever i. Og mens dei kritiske realistane skreiv om og for borgarskapet, fekk òg andre samfunnsgrupper ei stemme i den naturalistiske litteraturen. Alkoholikarar, prostituerte og andre representantar for dei lågaste samfunnslaga vart hovudpersonar i ein litteratur som ikkje veik tilbake for å skildre dei stygge sidene ved livet, og det på ein nærast dissekerande måte. Den naturalistiske røyndommen er detaljert, rå og usminka.

Nora i Et dukkehjem og Oline i Hellemyrsfolket

For å kaste lys over forskjellen mellom kritisk realisme og naturalisme kan vi samanlikne Nora i Henrik Ibsens Et dukkehjem (1879) med Oline i Amalie Skrams (1846–1905) romansyklus Hellemyrsfolket (1887–98). Ibsen lèt Nora forlate mann og barn for å leve eit liv i tråd med eigene ideal. Ibsen lèt lesaren tru på at forandring og frigjering er mogleg! Skrams Oline derimot, som har levd eit hardt liv prega av alkoholisme, får aldri nokon ny start. Tvert om: Når sonen Vesle-Gabriel døyr, vert også mannen hennar, Sjur Gabriel, dregen inn i det same elendet. Den berømde avslutninga i romanen er: "Fra den dag av drakk både mann og kone på Hellemyren".

Oline frå sagaen om Hellemyrsfolket. Foto.
Oline i Amalie Skrams romanar om hellemyrsfolket drikk for å sleppe unna ein hard, deprimerande røyndom. Biletet er frå ei innspeling av Hellemyrsfolket på føregangsscenen i Radioteatret. Her Marit Bolling som Oline.

Aurora i Forrådt

I romanen Forrådt (1892) skriv Amalie Skram om Aurora, òg kalla Ory. 17 år gammal vert ho gifta bort til den langt eldre kaptein Rieber, som ho på ein litt barnsleg måte beundrar og synest godt om. På bryllaupsnatta vert ho kasta ut i ei for henne heilt ukjend verd. Ho føler seg forrådd av si ei eiga mor som ikkje har førebudd henne på kva samvær mellom ektefellar inneber. Og når ho får vite at ektemannen har hatt eit aktivt seksualliv – primært med prostituerte kvinner – før han gifta seg med henne, kjenner ho seg dobbelt forrådd.

Dobbeltmoralen i samfunnet

Samfunnet på denne tida godtok at menn hadde seksuell erfaring før ekteskapet, mens det var nærast umogleg for ei kvinne å verte godt gift om ho ikkje var jomfru. Ory reagerer på denne dobbelt-moralen ved å presse Rieber til å fortelje så mykje som mogleg om erfaringane sine, sjølv om det ho får høyre, sårar henne, og sjølv om ektemannen opplever spørsmåla hennar som svært ubehagelege. Utspørjinga vert til slutt så intens at Rieber vel å ta sitt eige liv. Med romanen om Ory og Rieber, som byggjer på erfaringar frå Skrams eige liv, ønskjer forfattaren å vise korleis samfunnet står i vegen for velfungerande ekteskap. Korleis kan ein leve saman som likeverdige når normene for menn og kvinner er så ulike?

Kristiania-bohemen

Kristiania-bohemen var ei gruppe kunstnarar og forfattarar som var endå meir radikale i kritikken av hykleriet og dobbeltmoralen som prega samfunnet dei levde i. Dei gjekk blant anna inn for "fri kjærleik" utanfor rammene til ekteskapet. Korleis kvinner og menn vil få det betre saman om dei begge har seksuelle erfaringar, var eitt av temaa i Hans Jægers (1854–1910) roman Fra Kristiania-bohêmen (1885). Målaren Christian Krohg (1852–1925) var òg ein del av denne bohemkretsen. Han både måla og skreiv om ungjenta Albertine som vert offer for det kvinnefiendtlege blikket til samfunnet.

Albertine i politilegens venteværelse. Maleri.
Christian Krohg (1852–1925): Albertine i politilegens venteværelse. Christian Krohg var ein av dei leiande figurane i bohemkretsen og oppteken av at også kunst kunne verte brukt i kampen for eit betre samfunn. I dette biletet har han framstilt ein scene frå sin eigen roman Albertine, som skildrar korleis ei fattig jente endar opp som prostituert.


Arne Garborg (1851–1924) er ein annan sentral naturalistisk forfattar. I romanen Mannfolk (1886) tek han opp den same tematikken som Skram, Jæger og Krohg – nemleg korleis dei ulike seksualnormene for kvinner og menn i samfunnet hindrar likeverdige kjærleiksforhold.

Læringsressursar

Romantikk og realisme

SubjectEmne

Læringssti

SubjectEmne

Fagstoff

SubjectEmne

Oppgaver og aktiviteter

SubjectEmne

Vurderingsressurs

SubjectEmne

Kildemateriale