Hopp til innhald

  1. Home
  2. Medie- og informasjonskunnskapChevronRight
  3. Medietekstar og medieanalyseChevronRight
  4. MediesjangrarChevronRight
  5. Filmskaparen som deltakar eller tilskodarChevronRight
SubjectMaterialFagstoff

Fagartikkel

Filmskaparen som deltakar eller tilskodar

I ein observerande dokumentarfilm er filmskaparen usynleg. I ein deltakande dokumentarfilm deltek filmskaparen aktivt i handlinga. Ein refleksiv dokumentar gjer sjåarane merksame på kva for ståstad filmskaparen har.

Dokumentarfilmane til den amerikanske filmskaparen Michael Moore er subjektive innspel i samfunnsdebatten. I filmen Capitalism: A Love Story (2009) rettar Moore eit kraftig spark mot kapitalismen.

Observerande dokumentarar

Samanhengen mellom film og røyndom er noko som alltid har interessert dei som er opptekne av dokumentarfilm. Spørsmålet er kva som er ei sannferdig attgjeving, og korleis ein best oppnår dette på film.

På 1960-talet var idealet den observerande dokumentarfilmen. Filmskaparen skulle vere mest mogleg usynleg og la hendingane skje framfor kamera, utan å påverke dei. Eit slikt ideal gjer det vanskeleg å planleggje opptaka. Klippeprosessen krev dessutan at filmskaparen aktivt vel ut kva som skal vere med i filmen. Dermed blir det nærast umogleg å unngå at den overtydinga og dei haldningane filmskaparen har, påverkar sluttresultatet.

Det heile byrja i 1960 under filminga av Robert Drew sin dokumentar Primary. Filmteamet følgde John F. Kennedy og den republikanske motkandidaten Hubert Humphrey under valkampen til det amerikanske primærvalet. Filmen blir rekna som ein milepåle, som skapte ein dokumentaristisk stil som ønskte å komme tettare inn på røyndomen. Filmen skulle presentere det som skjedde i ei mest mogleg nøktern form, ifølgje Robert Drew "utan å fortelje folk kva dei skulle tru".

Robert Drew om den nye dokumentarstilen på 1960-talet: Direct Cinema

Små 16 mm-kamera som kunne ta opp synkron lyd gjorde det lettare for filmskaparane å komme tett på dei situasjonane og personane dei skulle dokumentere.

Idealet om kameraet som observerer det som skjer, heng saman med eit ønske om ei mest mogleg objektiv framstilling. I dag er dei fleste samde om at ein reint observerande film ikkje er praktisk mogleg. I staden freistar dei som ønskjer ei objektiv framstilling å gje eit balansert bilete av saka, det vil seie at alle partar kjem til orde med meiningane sine.

Deltakande dokumentarar

Som ein kontrast oppstod idealet om den deltakande dokumentaren, der filmskaparen sjølv var aktivt deltakar i dei hendingane som filmen handla om. Innanfor denne tradisjonen oppstod såkalla refleksive dokumentarfilmar. I desse filmane gjer filmskaparen sjåaren merksam på at det er nokon som fortel ei historie frå eit bestemt perspektiv. Den refleksive dokumentaren freistar anten å få publikum til å revurdere fordommane sine, eller han har som mål få publikum til å stille seg kritisk til dokumentaren som form.

Eit av dei mest brukte døma på refleksiv dokumentarfilm er Errol Morris‘ The Thin Blue Line. I denne filmen blir det presentert ulike synspunkt gjennom heilt ulike forteljingar om kva som skjedde i samband med eit drap. Filmen freistar å fortelje tilskodaren noko om kva som kanskje hende.

Gjennom filmen ønskte Morris å tvinge tilskodaren til sjølv å vurdere dei ulike sidene av saka. Dette bryt med dei aller fleste dokumentarfilmane, særleg slik vi kjenner dei frå fjernsyn. I dei fleste dokumentarfilmane vel filmskaparen å presentere eit nøye utval av "bevis", som ledd i ein argumentasjon fram mot ein bestemt konklusjon.

Verkemiddel i refleksiv film:

  • Tilskodaren blir på førehand fortalt at dette er ein film som blir fortalt subjektivt (Peter Watkins i Reisa).
  • Filmskaparane er synlege anten føre kamera, via voice-over som er lett å kjenne igjen, eller begge delar (Alt om min far, Roger & Me).
  • Det er tydeleg bruk av skodespelarar og/eller regisserte scener.
  • Ein fører tilskodaren bak lyset, for så å fortelje at dei har blitt narra.
  • Vi får ta del i skapingsprosessen av filmen (Man with a movie camera, Alt om min far).
  • Ein koplar element som konnoterer vidt ulike ting opp mot kvarandre (Michael Moore)

Eksempel

  • The Red Chapel
    I denne filmen utgav eit dansk filmteam seg for å vere ei teatergruppe på turné i Nord-Korea. Slik fekk dei innblikk i kvardagslivet i dette lukka samfunnet.
  • Alt om min far
    Filmskaparen Espen Benestad tek sjølv del i konfrontasjonane i denne filmen:

Læringsressursar

Mediesjangrar

Kva er kjernestoff og tilleggsstoff?
SubjectEmne

Læringssti

SubjectEmne

Fagstoff

SubjectEmne

Oppgåver og aktivitetar

SubjectEmne

Kjeldemateriale