Hopp til innhald

  1. Home
  2. Naturbruk Vg1ChevronRight
  3. Naturbasert produksjonChevronRight
  4. ReindriftChevronRight
  5. Reinens biologiChevronRight
  6. Forplanting hos reinChevronRight
SubjectMaterialFagstoff

Fagartikkel

Forplanting hos rein

Brunsttida hos reinen startar i siste halvdelen av september og varer i ca. tre–fire veker. I denne perioden vert bukkane interesserte i simlene og vil gjerne para seg. Når bukkane er i brunst (ragat), luktar dei stramt og sterkt. Vi kan kjenna det på kjøtet dersom det kjem frå ein bukk som er slakta medan han er i brunst.

Hannrein uten horn og drektig hunnrein. Foto.
Hannrein og drektig horein

Simler i brunst

Brunsten til simla er usynleg enn brunsten til bukken – han kan nesten ikkje observerast. Simlene kan vera brunstige allereie når dei er eit halvt år gamle (čeapmat), men dette skjer berre hos dei aller største simlekalvane. Simlene kan få kalv til dei er opptil 15–16 år.

Horein = njiŋŋelas

Hannrein = varis

Bukkar i brunst

Reinokse med stor gevir. Foto.
Tamreinokse i brunst

Bukkane er brunstige (bedekningsvillige) frå dei er 1,5 år (varit). Om sommaren har grabukkane ein tendens til å skilja lag med resten av flokken og beita for seg sjølv i småflokkar.

Frå midten av september, etter at dei er ferdige med å feia horna, begynner dei å koma tilbake til resten av flokken igjen. Dei eldste bukkane feiar horn i slutten av september. Bukkane har då store, mørke, blanke gevir og ei stolt haldning.

I byrjinga av brunsten prøver bukkane å samla små simleflokkar, samtidig som dei prøver å jaga andre brunstige bukkar bort. Av og til vert det full slåsskamp. Målet er å verta eineherskar over så mange simler som mogleg.

Forstyrringar under brunsten

Det er mange ting som kan forstyrra reinen under brunst. Paringa kan verta forseinka av uvêr, snø og kaldt vêr. Reindriftssamane vil ikkje røra reinflokken under paringstida, for dei vil la paringa skje på best mogleg måte, slik at dei får best mogleg kalvingsresultat om våren. Forstyrringar kan føra til at simlene anten ikkje vert bedekte, eller at dei mistar kalven.

Drektigheit hos rein

Det er vanskeleg å fastsetja nøyaktig drektigheitstida hos reinen, fordi ein ikkje veit nøyaktig når simla vert befrukta. Drektigheitstida er rekna for å vera ca. 7,5 månader. I byrjinga er det vanskeleg å sjå på simla at ho er befrukta. Det finst derimot nokre teikn i november som kan visa at simla kan vera drektig. Eitt av dei er at kalven (som er fødd om våren) sluttar å patta fordi simla er drektig. Simler som ikkje ber på kalv (rotnu), kan fella geviret tidleg på vinteren, medan simler som ber kalv, beheld geviret til dei har kalva.

Kor mange simler som er drektige, varierer frå år til år. Det kan ha fleire årsaker. Ei av årsakene kan vera at nokre simler ikkje tek kalv om hausten (ikkje vert drektige). Forholda i løpet av vinteren har også noko å seia for om simler får kalv eller ikkje.

Frå gammalt av har reindriftssamane vore svært nøye med å unngå å handtera flokken (flytta, ha i gjerdet osv.) i slutten av mars (Márjjabeaivvit) fordi den drektige simla då er svært skjør. Simla må få beita i fred og ro, elles kan ho abortera (reitot). Dersom ein flyttar med ein simleflokk (čoavjjeteallu) på vårvinteren når det er eit tynt, skarpt islag øvst på snødekket (moarri), må ein vera svært forsiktig og ikkje driva flokken for hardt. Reinen kan lett trø gjennom moarri, noko som kan gi sår på beina og også føra til at fosteret vert skadd eller snur seg feil veg.

Simle ligger i lyngen med nyfødt kalv. Foto.
Villreinsimle på Hardangervidda med nyfødd kalv

Kalving

Kalvinga tek til i april for enkelte sørlege distrikt, men i Finnmark startar kalvinga de første dagane i mai. På nordsamisk seier ein at den 3. mai (ruosmmesbeaivi = kormesse) skal det vera kalv i alle sidaer. Største delen av kalvinga (báris guottet) er i midten av mai, omkring Eriksmesse (18. mai).

Dei fleste sidaer har eigne kalvingsområde der dei oppheld seg under kalvinga. Instinktet til simla er å trekkja mot dei faste kalvingsplassane sine før kalvinga begynner. Reingjetarane klarer nesten ikkje å halda simla tilbake når det tek til å nærma seg kalvingstida.

Simla kalvar både på barmark og snødekt mark. Sjølve fødselen tek ikkje lang tid om alt er normalt, frå nokre minutt til ein halv time. Simlene skal ikkje forstyrrast under kalvingstida. Dersom dei vert skremde, kan dei forlata kalvane. Dersom ein tek på ein nyfødd kalv slik at simla kjenner den framande lukta, kan hun avvisa han. Unge simler, eller dei som er førstegongsfødande, er spesielt vare for forstyrringar på kalvingsplassen. Derfor er det viktig å la simlene vera i fred, slik at dei tek vare på kalvane sine.

Ikkje alle kalvar overlever. Dersom kalven vert forlaten av mora, kan han lettare verta utsett for rovdyr. Også vêrforholda verkar inn. Dersom det tidleg i kalvingsperioden vert sørpe i snøen, og dersom ein flokk vert skremd, kan kalven omkoma i sørpa.

Forholdet mellom simle og kalv er viktig. Det er ei så sterk binding mellom simle og kalv at det påverkar åtferda deira sterkt om dei vert skilde. Når ei simle spring hit og dit og leitar etter kalven sin, vert det kalla ohkolajis. Konsekvensen av ei slik åtferd kan vera at simla kjem på avvegar.

Læringsressursar

Reinens biologi

SubjectEmne

Fagstoff

SubjectEmne

Oppgaver og aktiviteter