Hopp til innhald

  1. Home
  2. Naturbruk Vg1ChevronRight
  3. Naturbasert produksjonChevronRight
  4. Jord og jordsmonnChevronRight
SubjectMaterialFagstoff

Fagartikkel

Mindre matjord, fleire munnar å mette

Matjorda i verda forsvinn. Sjølv i Noreg kan vi få store problem med å fø befolkninga om ei global matvarekrise skulle kome. Sjølv om vi bur i eitt av dei minst folketette landa i verda målt etter geografisk storleik, har Noreg mindre dyrkbar jord enn noko EU-land. Og det blir stadig mindre av ho.

Utbygging på dyrket mark. Foto.

– Det kan vere vanskeleg å forstå kvifor vi skal vere urolege for matproduksjonen, men godt over 90 prosent av landet er ueigna til jordbruk. Og dessverre ligg ein stor del av den dyrkbare jorda i nærleiken av byar og tettstader i sterk vekst, seier Wenche Dramstad ved Norsk institutt for skog og landskap.

I Noreg blir matjord ofra for å byggje kjøpesenter, motorvegar og bustadfelt i eit tempo som svarar til cirka 6.500 store villahagar (6.500 dekar) i året. Totalt i Europa blir matjordareal som svarar til storleiken på Berlin, dekte med asfalt kvart år.

– Her i landet er problemet at stat og kommune ofte hamnar i skvis. Er ein for eksempel villig til å ofre grøntareala i byane for å hindre at byane eser ut og «stel» matjordareala i områda utanfor? Eller kva med å seie nei til at eit kjøpesenter blir bygt på eit jorde utanfor byen, når ein veit at store økonomiske interesser står på spel? Når slike konfliktar blir sette på spissen, er det dessverre ofte matjorda som blir den tapande parten, seier Dramstad.

Ørkenspreiing

Korleis bevare balansen mellom behova til ei veksande befolkning for bustader, infrastruktur og næringsutvikling på den eine sida og evna til å produsere mat på den andre? Det er eit spørsmål stadig fleire uroar seg over. FN har erklært 2015 som jordsmonnsår for å sette søkjelyset på problemet. Dei seier at matproduksjonen i verda dei kommande åra kjem til å minke dersom ingenting blir gjort.

– Den aukande urbaniseringa legg beslag på jordområde ved å leggje dyrkbar kvalitetsjord under bygningar, vegar og annan infrastruktur. Forureining, avskoging og dårleg landbrukspraksis er andre menneskelege årsaker til at naturlege prosessar som jorderosjon og ørkenspreiing aukar på, seier assisterande generalsekretær i FN-sambandet Rune Arctander.

Sjølvforsynte?

Eitt av dei viktigaste argumenta for jordvern i Noreg er prinsippet om at vi som land skal kunne vere sjølvforsynte om det skulle bli nødvendig. Enkelte meiner dette er ein gammaldags og lite økonomisk berekraftig tankegang, for mykje av maten vi et i dag, klarer andre land lett å produsere. Å importere maten til Noreg blir billegare enn å produsere han sjølv.

– Akkurat her og no kan det argumentet kanskje verke logisk. Men vi skal ikkje mange tiåra tilbake før situasjonen var ein annan – då Noreg var mykje fattigare og folk for eksempel dyrka vinterforsyninga av poteter i eigen hage. Befolkninga i verda aukar stadig, og mange landområde elles i verda er under sterkt press. No kjøper rike land som Saudi-Arabia opp store jordbruksområde i Afrika, for eksempel, og storkonsern investerer i matjord elles i verda. Dette gjer dei fordi dei trur mat og matjord blir mangelvare, seier Wenche Dramstad.

Ho peikar på at ein ikkje treng å gå lenger tilbake enn til åra 2010– 2011, då Russland forbaud eksport av kveite på grunn av rekordhete og skogbrannar, for å sjå kor sårbare vi eigentleg er.

– Og kven hugsar ikkje vår eiga «smørkrise» frå eit par år tilbake, då smørmangelen førte til hamstring og tomme butikkhyller? Tenk deg at sjukdom, dårleg vêr eller eit vulkanutbrot plutseleg gir små avlingar elles i verda. Vil dei landa som vanlegvis eksporterer store mengder jordbruksprodukt, føle mest ansvar for å fø oss i Noreg eller si eiga befolkning? Slike uventa hendingar kan jo strengt tatt komme når som helst, legg ho til.

Lovbeskytta jord

Landbruks- og matdepartementet har no sett i gang arbeidet med ein jordvernstrategi, som dei skal leggje fram for Stortinget i år. Blant tiltaka dei vurderer, er meir konsentrert bustadbygging, bremsing av veksten i transport gjennom betre samordning av samferdselsprosjekt og flytting av trua matjord.

Noreg har også lover som skal sikre vern av jorda. Blant anna står det klart og tydeleg i jordlova at dyrka jord ikkje må «brukast til føremål som ikkje tek sikte på jordbruksproduksjon».

– Lova er veldig tydeleg, men dessverre finst det unntaksreglar som gjer det mogleg å unngå å følgje ho. Den beste jordvernstrategien hadde kanskje ganske enkelt vore å fjerne unntaka, seier Dramstad.

Hesjer. Foto

Smått er godt

Eit anna mogleg tiltak er å gå bort frå det industrielle jordbruket og tilbake til småbruka vi gjerne tenkjer på som det tradisjonelle norske landbruket.

– Undersøkingar viser at det på verdsbasis er dei små, familiedrivne jordbruka som er dei mest berekraftige. I motsetning til det industrielle jordbruket, der overproduksjon, skadelege sprøytemiddel og kunstgjødsel er med på å fjerne næringsinnhaldet i jorda, nyttar familiebøndene billege og klimavennlege metodar som vernar jordsmonnet, lagrar klimagassar i jorda og tek vare på økosystemet rundt dei. Jorda er ein ikkje-fornybar ressurs, så når ho har tapt seg, kan ho ikkje «gjenopplivast», legg Rune Arctander til.

Fakta om matjord

  • Ifølgje den norske jordlova skal dyrkbar jord ikkje nyttast til andre føremål enn jordbruk.
  • Likevel er det dei siste åra rapportert om ei årleg omdisponering av rundt 6.500 dekar dyrka og dyrkbart jordbruksareal, ifølgje heimesidene til Landbruks- og matdepartementet.
  • Berre tre prosent av arealet i Noreg er dyrka jord. Det er særleg den beste matjorda, som ofte finst nær byar og tettstadar, som er utsett for press.
  • I St.meld. nummer 9 (2011– 2012) blir det lagt vekt på jordvernet. Der seier regjeringa blant anna at «det med det avgrensa arealet for matproduksjon her i landet er viktig med eit sterkt jordvern og ein politikk som utnyttar jordbruksareala».
  • FN seier at viss avskoginga og nedbygginga av matjord fortset i same tempo som i dag, så kan verda i framtida oppleve matvarekrise.

(Kjelder: Bioforsk, FN-sambandet, Lovdata)

Læringsressursar

Jord og jordsmonn

Kva er kjernestoff og tilleggsstoff?
SubjectEmne

Fagstoff

  • SubjectMaterialFagstoff

    Jordvern

  • SubjectMaterialFagstoff

    Jord

  • SubjectMaterialFagstoff

    Pløying

  • Tilleggsstoff er fagstoff
    AdditionalTilleggstoff
SubjectEmne

Oppgaver og aktiviteter