Fagstoff

Oppdrag og nyttelaster

Publisert: 11.10.2010, Oppdatert: 03.03.2017
BGAN

Her er eit kort oversyn over dei viktigaste bruksområda for satellittar i jordbane, nyttesatellittar eller "application satellites". Desse områda blir behandla meir detaljert seinare. Det skjer også ei stadig utvikling av nye bruksmåtar innanfor alle dei områda som er nemnde her. Dette gjeld ikkje minst innsamling av data og overvaking av jordkloden, både for registrering av tilstanden for augneblinken og for berekning av langtidsutvikling.

Kommunikasjon og kringkasting via satellitt

Echo-passiv reflektor.foto.Echo- passiv reflektor
Opphavsmann: NASA
 

 

Jordstasjon i Pleumeur Bodot. Foto.Jordstasjon i Pleumeur Bodot 

 

Intelsatelitt. Foto.Intelsat 1
Opphavsmann: Public domain
 

 

 

Værkart fra satellitt. foto.Meteosat
Opphavsmann: ESA, EUMETSAT
 

 

 

 

Jordkloden. Illustrasjon.GEO
Opphavsmann: NASA
 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

GPS-konstellasjonenGPS konstellasjon

 

 

 

 

 

 

bilde tatt av Hubble-teleskopet.foto.Bilde tatt av Hubble-teleskopet
Opphavsmann: NASA
 

 

 

 

 

 

 

stearinlys på jorda, og stearinlys i vektløs tilstand.foto.Stearinlys på jorda og i vektløs tilstand. 

Ionosfæren som blei brukt ved kortbølgjekommunikasjon over lange avstandar, hadde sterke avgrensingar, ikkje minst når det gjaldt bandbreidd og stabilitet. I 1960 blei det gjort forsøk med å bruke ein ballong, Echo, som passiv reflektor i bane rundt jorda. Blåsen opp i rommet hadde han ein diameter på vel 30 meter, men som ”kommunikasjonssatellitt” var han lite effektiv. Han gikk i låg bane og var synleg av sendar og mottakar samstundes berre eit kort tidsrom.

Ein milepåle i utvikling av satellittkommunikasjon var da Telstar-satellitten i juli 1962 gjorde det mogleg å overføre TV-signal i sanntid mellom Europa og Amerika. Denne satellitten gjekk i ei bane med ei omløpstid på 2 1/2 time, og han var synleg samstundes i 20 minutt frå dei to kontinenta. Satellitten hadde låg sendeeffekt, 14 watt, og antenner med liten direktivitet. For å kompensere for dette måtte antennene i jordstasjonane vere store. Stasjonen i Pleumeur Bodot i Bretagne, Frankrike, var 60 meter høg og vog 340 tonn.

Den første kommersielle kommunikasjonssatellitten var Early Bird (Intelsat I) med ein kapasitet på 240 telefonkanalar eller éin TV-kanal. Dette blei starten på eit system med geostasjonære satellittar, INTELSAT, som etter kvart knytte over 200 land og territorium til det globale telenettet.

No har overføring og kringkasting av TV-program fått eit stort omfang. Telenors kringkastingssatellittar overfører i dag over 100 program frå opplinkstasjonen sin i Nittedal nord for Oslo. I Noreg kan 67 % av folkesetnaden ta imot TV via satellitt.

Jordobservasjon

Plattformer i rommet er gode utgangspunkt for å observere jordkloden. Vêrsatellittane var dei første eit breitt publikum stifta kontakt med, og innsamling av informasjon om tilstandane i atmosfæren har bidrege til å gjere vêrmeldingane meir nøyaktige. Det blir påstått at dei økonomiske innsparingane ved pålitelege meldingar om dei årlege tornadoane i USA er større enn kostnadene ved det amerikanske romprogrammet.

Mission to planet Earth

"Ekspedisjon til planeten Jorden" er nemninga på eit omfattande globalt overvakingsprogram som blei starta i det internasjonale romåret 1992. Føremålet var

  • å opparbeide ei forståing av jorda som eit system der mange delar speler saman, alle hav, alle delar av atmosfæren, polarkalottane, etc.
  • å observere og karakterisere jordsystemet som system, med andre ord leggje vekt på samanhengen og samspelet mellom delane
  • å skape forståing av kva som er endringar skapte av naturen, og kva som skuldast menneskelege aktivitetar
  • å fastsetje og føresjå verknadene av endringane på menneskeleg helse og velferd
  • å bidra til ein klok politikk der dei ulike tiltaka blir gjorde i tide

 

Radarsatellittane gjer det også mogleg å observere i mørke og gjennom skyer. Den teknikken som blir brukt for å få høg oppløysing, kallast SAR (Synthetic Aperture Radar).

Navigasjon

Romteknologi har også blitt svært viktig for posisjonsfastsetjing på jordkloden. Her blir nytta satellittar som flyg med ei fart på ca. 3,5 kilometer per sekund, over 20 000 kilometer ute i rommet. Dei gir oss posisjonen med ein presisjon på nokre meter når vi bruker små mottakarar store som ein lommekalkulator og til ein pris av ca. tusen kroner. Etter kvart blir GPS-mottakarane bygde inn i stadig fleire apparat, som mobiltelefonar og kamera.

Det mest utbreidde systemet er GPS (Global Positioning System).  Sovjetunionen utvikla i si tid eit liknande system, Glonass, og eit sivilt europeisk system av same type, Galileo, er under utbygging.

Observasjon av rommet

Jorda er omgitt av ein atmosfære som mellom anna vernar oss mot stråling og bombardement av fysiske gjenstandar frå det ytre verdsrommet. Men samstundes er atmosfæren eit uklart vindauge som hemmar oss når vi skal studere verdsrommet.

Eit godt døme på ein slik satellitt er Hubble-teleskopet som blei sendt opp 24. april 1990, og som observerer dei ytre grensene for universet. Det er utstyrt med eit teleskop med ein diameter på 2,4 meter, og det kan observere, uavhengig av atmosfærisk absorpsjon, både i det ultrafiolette, det synlege og det infraraude spekteret.

Rommet som laboratorium

Tyngdekrafta verkar inn på alle prosessane på jorda. Vi nyttar henne for å halde oss oppreiste, ho styrer kva veg planter skal vekse, og ho sørgjer for mange andre biologiske, kjemiske og fysiske prosessar. Faktisk er ho så sterkt involvert i så mange prosessar at vi ikkje kan førestille oss korleis prosessane hadde vore utan henne. For å få vektløyse i lang tid, utover nokre minutt, er det naudsynt å gå i bane rundt jorda.

Relatert innhald