Fagstoff

Matvareval til måltida

Publisert: 18.05.2015, Oppdatert: 05.03.2017

Hugselappen

Kosten kan lagast med ulike mengder natrium, alt etter sjukdomstilstand:

 

  • 5 gram salt per dag
  • 2 gram salt per dag

 


Ikkje tilset salt under tillaging eller på ferdige retter til pasientar som skal ha 2 gram salt per dag.


Natriumredusert kost blir også kalla saltredusert kost, og nemningane blir brukte om kvarandre i institusjon.

Kokk smakar på maten. FotoNår ein lagar til saltredusert kost, er det viktig å smake på maten før servering.

Til ein kost med redusert saltinnhald er det gunstig å bruke reine råvarer, og heller tilsetje salt ved tillaging.

Saltet sin funksjon i kosten

  • Salt gir smak til maten.
  • Salt framhevar smaken på råvarene.
  • Salt er eit konserveringsmiddel som gjer at maten held seg lenger. Til dømes har kjøtkraft utan salt kort haldbarheit.
  • Bindemiddel i t.d. deigar og farsar av kjøt og fisk. Deigar utan salt har dårleg evne til å binde væske ved til dømes speing, og ein kan ikkje spe desse så mykje som ein vanleg deig.
  • Salt er konsistensgivar i mange retter.

 

Bilete av frukt, bær og korn. FotoDesse råvarene kan brukast i uavgrensa mengder til natriumredusert kost. 

 

kosthaldsplanleggjaren kan du sjekke opp saltinnhaldet i ulike varer.

 

Råvarer ein trygt kan bruke:

Dei fleste reine råvarene inneheld lite salt og kan trygt brukast, med unnatak av mjølk.

  • Mjølk og mjølkeprodukt bør avgrensast til ½ liter per dag inkludert matlaging.
  • Kjøt og fisk som ikkje er tilarbeidd.
  • All frukt, bær og grønsaker.
  • Korn og kornprodukt som er i form av heile korn, mjøl eller gryn.
  • Spisefeitt: Alle oljer kan brukast. Smør og margarin må vere usalta.

Med ein gong ein byrjar å tilarbeide råvarene, blir det som regel meir salt i det ferdige produktet. Det er derfor viktig å starte med reine råvarer og bruke oppskrifter slik at ein har kontroll på saltinntaket.

Bilete av rundstykke med smør, gulost og epleskiver. FotoHeimelaga rundstykke med redusert saltmengde er ein fin variasjon i kosten.  

 

 

Bilete av ei gulost. FotoTine har redusert saltinnhaldet i dei vanlegaste kvitostane med 30 % sidan 1980.   

Brødmåltid

Korn og kornprodukt

  • Industriframstilt brød inneheld mykje salt og må ikkje brukast. Saltfattig brød kan ein enkelt bake sjølv ved å bruke vanleg brødoppskrift, og redusere saltmengda til 1 ts salt per liter deigvæske.
  • Grovt mjøl har meir smaksstoff enn fint mjøl, og det er derfor mest føremålstenleg å bake av grovt mjøl. Brødet blir også meir smaksrikt ved at deigen blir sett på relativt kald deigvæske, og ein brukar lenger tid på heveprosessen.
  • Vanleg knekkebrød kan brukast i kosten.
  • Mange vil helst ha graut som ein variasjon til brødmåltida.
  • Usalta grøt smakar ikkje godt, då er det betre å bruke til dømes havregryn med mjølk.
  • Usalta kornblandingar kan brukast.  

Spisefeitt

Bruk usalta plantemargarin.

Pålegg av kjøt og fisk

Alt som er oppspedd, salta, spekt, og røykte påleggstypar, inneheld mykje salt, og må ikkje brukast.

Kjøt og fiskepålegg er fint å lage sjølv. Lag gjerne litt ekstra til middag, som kan avkjølast og brukast til pålegg, til dømes saltfattig steik.

Sardiner inneheld mykje salt og må ikkje brukast. Makrell i tomat inneheld litt salt, men kan brukast på ei halv brødskive per dag.

Ost

Ost inneheld mykje salt og bruken må avgrensast. 10 gram kvit ost, som er ei skive, kan bytast med 1 dl mjølk og dermed brukast kvar dag.

Brunost og prim kan brukast i avgrensa mengder. Brunost er ikkje tilsett salt, men fordi han er innkokt og dermed konsentrert, er det noko salt i han.

Cottage cheese er enkelt å lage sjølv og kan tilsetjast smak i form av krydder. Det smakar òg godt saman med fleire råvarer som til dømes syltetøy eller kjøtpålegg.

 

Andre påleggssortar

Egg, syltetøy og alle ubehandla råvarer av frukt, bær og grønsaker kan brukast som nøkkelrådskost.

Middagsporsjon med svinesteik, saus, potet og grønsaker. Foto.Saltredusert middagsporsjon med svinesteik, grønsaker, saus og potet.     

Produksjon av saus i kasserolle. Foto.Når ein lagar til saltredusert saus kan ein bruke saltfritt smør og saltfattig kraft.     

Salt. Foto.Alle saltprodukt inneheld natrium, og ved bruk må desse inngå i den totale mengda salt per dag.    

Middagsmåltida

Når ein produserer middagsmåltida, bør ein vere bevisst på å bruke tillagingsmetodar som utnytter og bevarer råvarene sine smakar maksimalt.

Praktiske matlagingsråd

Metodar for tillaging

  • Dampkoking, omnsbakt, steiking, grilling og sous vide er metodar som gir god smak til maten.
  • Gratengar, samankokte (t.d. gryteretter) og panerte retter er ein fin metode fordi det gir mykje smak til retten frå ulike råvarer.
  • Ein tilrår ikkje koking i vatn, fordi smaksstoff frå råvara blir trekte ut i vatnet.

Saus

  • Ta vare på grønsaks- og potetvatn og bruk det i sausen.
  • Lag saltfattige krafter av fiske- og kjøtbein og grønsaker. Frys ned kraft i små porsjonar til seinare høve.
  • Som jamning kan ein nytte mosa grønsaker i staden for mjøl, då dette gir meir smak.
  • Bruk friske, tørka urtekrydder og andre krydder (ikkje blandingskrydder tilsett salt).
  • Sitron set nesten alltid ein piff på sausen.
  • Ulike typar eddik som t.d. balsamicoeddik kan brukast.
  • Kok ut panna med fløyte, rømme, matvin eller sitronsaft og tilset i sausen.

Kjøt og fisk

For å få meir smak på kjøt og fisk, kan desse med fordel marinerast og krydrast nokre timar før tillaging.

Ved bruk av ferdige farseprodukt må ein vite det nøyaktige saltinnhaldet i produktet. Eigenproduserte farseprodukt vil tilføre maten mindre salt enn ferdigprodukt.

Unngå desse produkta:

Heil- og halvfabrikata, buljongpulver, kjøtekstrakt, sylteagurk, pickles, kapers, oliven, hermetiske grønsaker, soyasaus, worchestersaus, blandingskrydder med salt, t.d. grillkrydder, MSG, aromat og liknande. Bakepulver og natron inneheld salt, så bruk derfor ikkje mykje av desse.