Jordobservasjonssatellittar – kort historikk
Den moderne romalderen byrja i oktober 1957 da ei lita metallkule med lange antenner blei send opp i verdsrommet. Denne 83 kg tunge sovjetiske satellitten Sputnik-1 var verdas første kunstige satellitt.
Roma sedd frå satellittOpphavsmann: Space Imaging
Landsat 5Opphavsmann: USGS, The United States Geological Survey
Første Ikonos satellittbileteOpphavsmann: Space Imaging
Sputnik-1 var ein enkel satellitt. Han bestod av ei halvmeter stor metallkule som inneheldt ein radiosendar og fire radioantenner. Ved hjelp av radiosignala kunne folk verda over følgje ferda til satellitten. Sidan satellitten var blank, kunne han også sjåast som ei "stjerne" på himmelen.
Nyheita om Sputnik vekte enorm oppsikt verda over, akkurat som venta. Amerikanarane, som hadde trudd at dei var fremst i verda når det gjaldt teknikk, måtte finne seg i at sovjetarane blei sedde på som best i verda på dette området. Amerikanarane ville ikkje finne seg i dette. Dei byrja straks å førebu sin eigen satellitt, og politikarane løyva langt meir pengar til romforsking. Oppskytinga av Sputnik-1 førte faktisk til at amerikanske skuleelevar fekk meir undervisning i naturfag. Politikarane i USA blei redde for at landet skulle bli liggjande etter Sovjetunionen på det tekniske området. Dei meinte at den beste måten å unngå dette på var å gi skuleelevane betre naturfagundervisning.
Satellittar med optiske sensorar
På eit par år blei det utvikla teknologi for å fotografere frå satellittar og hente ned film frå verdsrommet. Eit utal slike militære satellittar blei skotne opp, både av USA og Sovjetunionen. Denne typen satellittar gikk relativt lågt (i 200 km høgd) og kunne berre brukast så lenge dei hadde film igjen om bord. Typisk levetid var nokre veker. Sputnik-1 hadde ei ferd på 57 dagar før han fall inn i jordatmosfæren. Den minste detaljen ein kunne observere (oppløysing) på satellittbiletet i 1960, var på 8 m, mens ein kunne studere objekt på 2 m i 1967. Etter 1972 og fram til i dag har den militære satellitteknologien blitt utvikla vidare med digitale sensorar som gir ei oppløysing ned til 10 cm. Dagens satellittar går noko høgare enn dei første og har ei levetid på mange år.
Det var lite sivil bruk av satellittar på 60-talet. Teknologien som låg bak dei militære satellittane, blei ikkje frigitt, og problemet var at bileta var for gode til å bli slopne ut på ein fri marknad. Den militære teknologiutviklinga på satellittsida førte likevel til nyvinningar i den sivile sektoren, og allereie i første del av 60-åra sende dei første amerikanske værsatellittane bilete tilbake til jorda. På desse bileta kunne ein tydeleg studere skyformasjonar. Teknologien i værsatellittane blei etter kvart utvikla til dei systema vi har i dag: dei europeiske METEOSAT- og amerikanske GOES- og NOAA-satellittane.
Den første sivile biletdannande satellitten ERTS-1 (Landsat 1) blei skoten opp i bane rundt jorda i 1972. Føremålet var å registrere naturressursar. Landsat blei nemninga på det amerikanske satellittprogrammet, og fire satellittar kom etter Landsat 1 i åra 1975, 1978, 1982 og 1984. Landsat 6 blei skoten opp i 1993, men noko gikk gale med satellitten, og ein mista kontakt med han. Landsat 5 sender framleis fine bilete ned til jorda. Dette er ganske unikt da den venta levetida for Landsat 5 var tre–fire år. Landsat 7 blei sett i bane i midten av april 1999, og kommersiell drift har vore i gang sidan. Eit omfattande test- og kalibreringsprogram har vore gjennomgått både for satellitten, instrumentet og for bakkesegmentet, der ny programvare til produksjon av bilete og ordrebehandling er teken i bruk.
Det franske SPOT-programmet blei starta operativt ved oppskytinga av SPOT-1 i 1986. Landsat og SPOT-programma synte seg å vere godt eigna til å kartleggje i målestokk 1:50 000 og mindre. Både kartlegging og overvaking av luftureiningsskadar på vegetasjonen er blitt utførte med bra resultat både i Finland, Noreg og Russland.
Satellittar som Landsat og SPOT, som har ei oppløysing på 10–30 m, synte seg snart ikkje å strekkje til når det gjaldt meir detaljert kartlegging i byområde og kartlegging og taksering av skogsområde.
Frå byrjinga av 1990-talet kom det russiske satellittbilete på marknaden med ei oppløysing på 2 og 5 m (SPIN-2/KVR-1000 og KFA-1000). Men desse bileta har vore dyre i innkjøp og synte seg å vere svært utilgjengelege.
Den indiske satellitten IRS-1C som blei skoten opp i slutten av 1995, har retta på saknet av høgoppløyselege satellittbilete ved at ein no kan kjøpe satellittdata med ei oppløying på 5 m over 70 x 70 km store område til ein overkomeleg pris for kommersiell bruk. Hausten 1998 skaut indarane opp IRS-1D som er ein kopi av IRS-1C, slik at repetisjonsfrekvensen, det vil seie den tida det tek for at satellitten skla kome på same stad igjen, er betra.
Etter at USA i 1994 opna for kommersiell utnytting av militær satellitteknologi, er det blitt mogleg å kjøpe skarpe, digitale satellittbilete med éin meters oppløysing. Overvakingssatellitten Ikonos, som kom på plass i bane rundt jorda 24. september 1999, er den første sivile såkalla éinmeterssatellitt.
Det skulle ha vore to like Ikonos-satellittar i bane rundt jorda. Den første blei send opp 27. april 1999, men mekanismen som skulle fjerne den vel 600 kg tunge vernehetta rundt satellitten, svikta. Dermed blei lasta for tung for det siste steget i raketten som frakta satellitten, og den første Ikonos-en styrta i Stillehavet aust for New Zealand.
Den største kundegruppa for bruk av satellittinformasjon frå Ikonos er militær, men bileta eignar seg godt både til kartlegging i byområde og i kyst- og skogsområde. Bileta frå satellitten er også meint brukt til til dømes naudhjelpsarbeid, oppdatering av kart over katastrofeområde og til å finne den beste plasseringa av flyktningleirar. Satellittbileta frå Ikonos gir eit betre bilete av ein del miljøforhold enn ein kan sjå med berre auget. Dei får fram både synlege lys og ein del av det infraraude spekteret, der vegetasjonen har høgst refleksjon. Ved hjelp av bileta kan det bli utarbeidd oversyn over elgbeite og moltemyrer, og omfang av skadar på skog og tørke i jordbruksområde kan kartleggjast.
Tilrå